ԹԵՀՐԱՆԸ ՏՈՆՈՒՄ Է ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ԲԱՅՑ ՏԻՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՆՀԱՄԲՈՅՐՈՒԹՅԱՆ ՖՈՆԻՆ
ԹԵՀՐԱՆԸ ՏՈՆՈՒՄ Է ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ԲԱՅՑ ՏԻՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՆՀԱՄԲՈՅՐՈՒԹՅԱՆ ՖՈՆԻՆ Երբ երեքշաբթի երեկոյան ժամը ինը-ն հնչեց Թեհրանի վրա, քաղաքի երկինքը լցվեց ձայներով՝ նշելու Իրանի հեղափոխության 47-րդ տարեդարձը: Հյուրանոցի պատշգամբից լսում էինք, թե ինչպես տանիքներից ու բաց պատուհաններից բարձրանում էր «Աստված մեծ է» աղաղակը: Հրավառությունը գունավոր կրակոտ ծաղկում էր երկնքում: Սակայն այս տարի այդ լույսի ու ձայնի տոնախմբության մեջ նկատելի էր մի անհանգստացնող նոտա: Մթության մեջ, տների ներսից, ինչ-որ տեղից հնչում էր «մահ բռնապետին»: Այդ աղաղակը դեռ արձագանքում էր անցյալ ամիս Թեհրանի փողոցներով ու հրապարակներով, ինչպես նաև երկրի շատ քաղաքներով ու գյուղերով անցած բողոքի ալիքին: Բողոքները դիմակայեցին չափազանց կոշտ ու մահացու ուժի՝ նախորդ ապստամբություններում չտեսնված մակարդակի: Զոհերի թիվն աննախադեպ էր: Սա մեր առաջին այցն է Իրան այդ բողոքներից հետո: Իշխանությունները դանդաղորեն վերացնում են գրեթե ամբողջական ինտերնետ-արգելափակումը՝ պատմության ամենաերկար թվային անջատումներից մեկը՝ և թույլ են տալիս սահմանափակ թվով օտարերկրյա լրատվամիջոցների վերադարձը: Մայրաքաղաքի տրամադրությունը կտրուկ տարբերվում է անցյալ հունիսի մեր այցից՝ երբ Իսրայելի հետ 12-օրյա պատերազմն ավարտվեց, ԱՄՆ-ի հարվածներով Իրանի միջուկային օբյեկտներին: Այն ժամանակ շատերը, նույնիսկ Թեհրանը լքածները, ցնցված էին հարձակումներից, բայց դա ավելի էր ամրապնդել նրանց կապը հայրենիքի հետ: Հիմա Դամավանդի ձյունապատ գագաթի ֆոնին տարածված այս հսկայական քաղաքը զարդարված է դրոշներով ու գունավոր դեկորացիաներով՝ նշելու «լուսաբացի տասը օրերը»: 1979-ին այս օրերին սկսված հեղափոխությունը տապալեց շահին, արմատապես փոխեց Իրանը և ձևավորեց տարածաշրջանում «դիմադրության առանցք»՝ որը տասնամյակներ շարունակ դատապարտվում ու հակադրվում է իր թշնամիների կողմից: Բայց այս տարի տոնը ստվերված է անհանգստությամբ ու բացահայտ դժգոհությամբ: Խոսակցությունները վերաբերում են ամեն ինչի՝ սովորական ապրանքների երկնաքար գներից մինչև անցած ամիս փողոցներում հնչած պահանջներ՝ դադարեցնել հոգևորականների կառավարումը: Այս ներքին ճնշումները, որոնք ավելի են խորանում ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի զգուշացումներով՝ դիվանագիտության ձախողման դեպքում նոր ռազմական հարվածների մասին, աննախադեպ մարտահրավեր են ստեղծում Իրանի ծերացող թեոկրատիայի համար: Չորեքշաբթի՝ տարեդարձի եզրափակիչ օրը, Թեհրանի և այլ խոշոր քաղաքների փողոցները լցվեցին իշխանության ամենահավատարիմ կողմնակիցներով՝ բողոքներին քաղաքական պատասխան տալու համար: Հանրային տոն օր էր, ընտանիքները տաք ձմեռային արևի տակ քայլում էին, երեխաներն ու մեծերը թափահարում էին Իրանի դրոշներն ու Այաթոլլա Ալի Խամենեիի լուսանկարները՝ աղաղակելով սովորական «մահ Ամերիկային» և «մահ Իսրայելին» կարգախոսները: Մի երիտասարդ կին, ով ինչպես շատ մասնակից կանայք երկար սև քող էր կրում, ժպտալով ասաց. «Ինձ համար, բոլոր իրանցիների համար հեղափոխությունը կյանքի վերածնունդ է: Նոր շունչ փչվեց մեր հասարակության, երկրի, իսլամական աշխարհի և ամբողջ աշխարհի մեջ»: Բողոքների մասին հարցին նա պատասխանեց. «Եղել են մարդիկ, որոնք դժգոհ էին տնտեսական վիճակից, և նրանց բողոքն արդարացի էր: Բայց պարզ է, որ խառնաշփոթ ստեղծածները, անկարգություններ հրահրածները գործել են արտասահմանյան հրահանգներով»: Նույն տեսակետը հայտնեց նաև նախագահ Մասուդ Փեզեշկիանը՝ Ազադի (Ազատություն) հրապարակում բեմից խոսելիս հսկայական ամբոխի առջև: Նա մեղադրեց «չարամիտ քարոզչությանը» (սովորաբար՝ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի կողմից), որ հրահրել է «անկարգությունները»: Միաժամանակ, որպես բարեփոխական համարվող այդ պաշտոնյան, ով բողոքներից ի վեր փորձում է հաշտարար տոն պահել, նա ներողություն խնդրեց կառավարության թերությունների համար: «Մենք պատրաստ ենք լսել ժողովրդի ձայնը»,— ընդգծեց նա և ավելացրեց, որ արվում է «ամեն ինչ»՝ խնդիրները լուծելու համար: Նրա խոսքով՝ խոսքը գնում է արժույթի կործանումից և կյանքի թանկացումից, որոնք դեկտեմբերի 28-ին հրահրեցին խանութպանների գործադուլը, իսկ հետո ամեն ինչ ընդլայնվեց: Իրանի հոգևորական համակարգում իսկական իշխանությունը գտնվում է 86-ամյա գերագույն առաջնորդի և դատական համակարգի ղեկավարի մոտ: Նրանք հայտարարել են, որ ոչ մի ներողամտություն չի լինի «ահաբեկիչներին» և «անկարգություններ հրահրողներին»: Մեր առաջին օրը Թեհրանում անձրևոտ ու մոխրագույն եղանակին անցանք Էնգելաբ (Հեղափոխություն) հրապարակով: Շրջանաձև խաչմերուկի շուրջ շենքերի պատերին՝ վառ նկարներով մեծ որմնանկարներ էին՝ ժպտացող ամբոխներով: Բայց տարածքի վրա կախված էր մի մութ ստվեր: Ոմանք շտապում էին և հրաժարվում էին խոսել: Մի կին ասաց, որ հիմա լրագրողի հետ խոսելը «վտանգավոր է»: Բայց շատերը, պարզապես «ինչն է ամենաշատը անհանգստացնում քեզ» հարցին ի պատասխան, առանց երկար մտածելու թափեցին իրենց զայրույթն ու ցավը: 32-ամյա Ռահան անմիջապես արցունքների մեջ ընկավ. «Արդեն մեկ ամիս է՝ ո՛չ նորմալ եմ ուտում, ո՛չ քնում: Նայիր ինձ՝ ես ընդամենը 32 տարեկան եմ, ինչո՞ւ պիտի այսքան խորտակված ու ընկճված լինեմ: Նրանք ասում են՝ խռովարարներ էին: Բայց մարդիկ զենք չունեին: Ո՞րն էր նրանց հանցանքը»: 20-ամյա Դորին, ով այլևս պարտադիր գլխաշոր չի կրում, ասաց. «Անցած ամիսը սարսափելի
էր: Ինտերնետը վերականգնվելուն պես տեսանք սարսափելի տեսանյութեր ու լուսանկարներ՝ մարդիկ հարձակման տակ, մենք լաց եղանք»: 62-ամյա Ախթարը վարդագույն գլխաշորով կատաղի շեշտով ասաց. «Այդքան երիտասարդներ սպանվեցին… Խոհանոցային յուղի գինը քառապատկվել է, միսն ու հավը՝ նույնը: Գործազրկությունն էլ՝ անտանելի»: Շատերը, հարցին՝ «Ի՞նչ կասեիք ղեկավարներին», պատասխանում էին ինչպես 20-ամյա Ամիրը. «Թող լսեն մեր ձայնը»: Կողքին կանգնած 19-ամյա ընկերը ավելացրեց. «Պարզապես ուզում եմ մեր հիմնական կարիքներն ու ազատությունները»: Տնտեսական ճգնաժամը, ջրի ու էլեկտրականության խնդիրները թեթևացնելը խճճված է տասնամյակների միջազգային պատժամիջոցներով, միջուկային ծրագրի շուրջ կասկածներով, ինչպես նաև քրոնիկ կոռուպցիայով ու վատ կառավարմամբ: Իսլամական Հանրապետությունը կանգնած է պատմական խաչմերուկում՝ առջևում ունենալով ամենակարևոր փորձությունները՝ սեփական հեղափոխությունից ի վեր: (Լայզ Դուսեն՝ BBC-ի գլխավոր միջազգային թղթակիցը, հաղորդում է Թեհրանից՝ պայմանով, որ նյութերը չեն օգտագործվի BBC-ի պարսկերեն ծառայության մեջ: Այս սահմանափակումը վերաբերում է Իրանում գործող բոլոր միջազգային լրատվամիջոցներին:)
Թարգմանվել է ԱԲ-ի միջոցով։
