Շվեյցարիան կբացի Աուշվիցի «Մահվան հրեշտակ» Մենգելեի գաղտնի ֆայլերը
Շվեյցարիան կբացի Աուշվիցի «Մահվան հրեշտակ» Մենգելեի գաղտնի ֆայլերը Շվեյցարիայի դաշնային հետախուզական ծառայությունը հայտարարել է, որ վերջապես կբացի Յոզեֆ Մենգելեի՝ նացիստական հանցագործի վերաբերյալ երկար տարիներ կնքված փաստաթղթերը, սակայն չի նշել, թե երբ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Մենգելեն փախել էր Եվրոպայից, սակայն տարիներ շարունակ շրջանառվել են լուրեր, որ նա որոշ ժամանակ անցկացրել է Շվեյցարիայում՝ չնայած միջազգային հետախուզմանը։ Պատմաբանները բազմիցս խնդրել են ծանոթանալ այդ նյութերին, սակայն շվեյցարական իշխանությունները մինչ այժմ մերժել են։ Մենգելեն բժիշկ էր, ծառայում էր Գերմանիայի Վաֆեն ՍՍ-ում և ուղարկվել էր Աուշվիցի բնաջնջման ճամբար (Լեհաստանի գրավյալ տարածքում)։ Այնտեղ նա ընտրում էր, թե ովքեր պետք է ուղարկվեն գազի խցիկներ։ Ճամբարում, ըստ գնահատականների, ոչնչացվել է մոտ 1,1 մլն մարդ, այդ թվում՝ մոտ մեկ միլիոն հրեա։ «Մահվան հրեշտակ» մականունով հայտնի նա նաև ընտրում էր գերիների, հիմնականում երեխաների ու երկվորյակների, որոնց վրա կատարում էր դաժան բժշկական փորձեր, իսկ հետո ուղարկում մահվան։ Պատերազմից հետո Մենգելեն, ինչպես շատ բարձրաստիճան նացիստներ, արագ փոխել էր համազգեստն ու անունը։ Կեղծ փաստաթղթերով նա ստացել էր Կարմիր խաչի ճամփորդական փաստաթղթեր Գենուայում (Իտալիա) գտնվող շվեյցարական հյուպատոսությունում և դրանցով փախել Հարավային Ամերիկա։ Կարմիր խաչը այդ փաստաթղթերը նախատեսել էր պատերազմից տուժած ու անհետ կորածների համար, սակայն նացիստները նույնպես օգտվել էին դրանցից՝ խուսափելու պատժից։ Ավելի ուշ Կարմիր խաչը ներողություն էր խնդրել դրա համար։ Ի՞նչ կապ ուներ Մենգելեն Շվեյցարիայի հետ։ Չնայած 1949-ին Եվրոպայից փախուստին՝ 1956-ին նա որդու՝ Ռոլֆի հետ ձմեռային արձակուրդ էր անցկացրել Շվեյցարիայի Ալպերում։ Այդ տեղեկությունը հայտնի է 1980-ականներից։ Պաշտոնապես այդ ժամանակից հետո նա մնացել էր Հարավային Ամերիկայում։ Սակայն շվեյցարացի պատմաբան Ռեգուլա Բոխսլերը միշտ կասկածել էր, որ Մենգելեն կարող էր վերադառնալ Եվրոպա՝ հատկապես 1959-ին միջազգային հետախուզում հայտարարելուց հետո։ Ուսումնասիրելով Շվեյցարիայի դերը նացիստների փախուստի ճանապարհներում՝ նա պարզել էր, որ 1961-ի հունիսին ավստրիական հետախուզությունը զգուշացրել էր շվեյցարացիներին՝ Մենգելեն կեղծ անունով կարող էր գտնվել Շվեյցարիայի տարածքում։ Միաժամանակ նրա կինը Ցյուրիխում բնակարան էր վարձել և դիմել մշտական բնակության թույլտվության համար։ «Կան ապացույցներ, որ 1959-ին Մենգելեն նախատեսում էր ճամփորդություն դեպի Եվրոպա,— ասել է պատմաբանը ԲԲՍ-ին։ — Ինչո՞ւ էր տիկին Մենգելեն բնակարան վարձել Ցյուրիխում»։ Բնակարանը գտնվում էր համեստ արվարձանում, չնայած ընտանիքը կարող էր ավելի շքեղ տարբերակ թույլ տալ։ Բայց այն մոտ էր միջազգային օդանավակայանին։ Բոխսլերը ծանոթացել էր Ցյուրիխի ոստիկանության փաստաթղթերին, որոնք հաստատում էին՝ 1961-ին բնակարանը գտնվում էր հսկողության տակ։ Ոստիկանները նույնիսկ նշել էին, որ տիկին Մենգելեն «Վոլկսվագեն»-ով վարում էր անհայտ տղամարդու հետ։ Բայց արդյո՞ք դա ամուսինն էր։ 1961-ին Մենգելեն միջազգային հետախուզման մեջ էր, ուստի նրա ձերբակալումը կպահանջեր դաշնային ոստիկանության միջամտություն։ 2019-ին Բոխսլերը դիմել էր Շվեյցարիայի դաշնային արխիվ՝ ֆայլերը տեսնելու համար, սակայն մերժվել էր։ Փաստաթղթերը կնքված էին մինչև 2071 թվականը՝ ազգային անվտանգության և ընտանիքի անդամների պաշտպանության պատճառով։ 2025-ին պատմաբան Ժերար Վետշտայնը նորից փորձել էր և նույնպես մերժվել էր։ «Դա ծիծաղելի էր,— ասել է նա ԲԲՍ-ին։ — Քանի դեռ դրանք փակ են մինչև 2071-ը, դա սնում է դավադրության տեսությունները։ Բոլորը ասում են՝ «անպայման ինչ-որ բան թաքցնում են»»։ Վետշտայնը դատարան էր դիմել՝ որոշումը բողոքարկելու համար։ Այդ թանկ գործընթացի համար նա ամբողջացրել էր 18 000 շվեյցարական ֆրանկ (մոտ 17 000 ֆունտ կամ 23 000 դոլար) մի քանի օրում։ Հենց այդ ժամանակ դաշնային հետախուզական ծառայությունը փոխել էր իր դիրքորոշումը։ Այս ամսվա հայտարարությունում, որը հուշում է, որ լիարժեք թափանցիկությունը դեռ ժամանակ կպահանջի, ասվում էր. «Դիմողին կտրամադրվի հասանելիություն ֆայլին՝ դեռևս չսահմանված պայմաններով և պահանջներով»։ Ոչ բոլորն են վստահ, որ ֆայլերը շատ բան կբացահայտեն Մենգելեի մասին։ Շվեյցարիայի պատմական ընկերության նախագահ Սաշա Զալան «բացարձակ վստ
ահ է, որ Մենգելեի վերաբերյալ էական ոչինչ չկա», բայց կարծում է, որ կարող են լինել հիշատակումներ օտարերկրյա հետախուզության կամ տեղեկատուների մասին։ 1950-ականների վերջում իսրայելական «Մոսադը» ակտիվորեն հետևում էր նացիստ հանցագործներին, և Զալան ենթադրում է, որ նրանք կարող էին կապի մեջ լինել շվեյցարացիների հետ։ Պատմաբան Յակոբ Տանները համոզված է, որ այս գաղտնիությունը ավելի շատ խոսում է Շվեյցարիայի մասին, քան Մենգելեի։ «Սա ազգային անվտանգության և պատմական թափանցիկության միջև ընդհանուր հակասություն է, և Շվեյցարիայում առաջինը հաճախ գերակայում է»։ Տանները 1990-ականներին մասնակցել էր Բերգիերի հանձնաժողովի աշխատանքներին, որը հետազոտում էր չեզոք Շվեյցարիայի հարաբերությունները նացիստական Գերմանիայի հետ, այդ թվում՝ շվեյցարական բանկերի դերը։ Նա լավ գիտի Շվեյցարիայի զգայունությունը և ամոթը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում ունեցած դերի համար՝ հրեա փախստականների սահմանում մերժումից մինչև հրեա ընտանիքների փողերի պահպանումը։ «Դեմոկրատական պետության համար խնդիր է, որ այս ֆայլերը դեռ փակ են»,— ասում է Տանները։ Միևնույն ժամանակ նա հավանական է համարում, որ 1961-ին Մենգելեն եղել է Շվեյցարիայում։ Ֆայլերի բացման ժամկետ դեռ չի նշվել, իսկ «պայմաններ և պահանջներ» արտահայտությունը Վետշտայնին անհանգստացնում է։ Պատմաբանները մտահոգ են, որ փաստաթղթերը կարող են լրջորեն խմբագրված լինել։ Մենգելեն երբեք չի ձերբակալվել և չի դատապարտվել իր սարսափելի հանցագործությունների համար։ 1979-ին նա մահացել է Բրազիլիայում՝ կեղծ անունով թաղվելով։ Բայց հարցը մնում է՝ արդյո՞ք նա եղել է Շվեյցարիայում։
Թարգմանվել է ԱԲ-ի միջոցով։
