Թրամփի «խաղաղության գլխավոր հրամանատար» դառնալու փորձը կարո՞ղ է մի կողմ մղել դժվարությունների մեջ հայտնված ՄԱԿ-ին
Թրամփի «խաղաղության գլխավոր հրամանատար» դառնալու փորձը կարո՞ղ է մի կողմ մղել դժվարությունների մեջ հայտնված ՄԱԿ-ին «Միասին մենք կարող ենք… վերջ դնել տասնամյակների տառապանքներին, կանգնեցնել սերունդների ատելությունն ու արյունահեղությունը և ստեղծել գեղեցիկ, մշտական ու փառավոր խաղաղություն այդ տարածաշրջանի և ամբողջ աշխարհի համար»։ Այսպիսի բարձրաձայն խոստումով ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը Դավոսի տնտեսական ֆորումի բեմում, որը համարվում է աշխարհի ամենակարևոր բեմերից մեկը, այս շաբաթ հիմնադրեց իր նոր՝ Խաղաղության խորհուրդը։ Աշխարհը, որը հոգնել է անվերջ տառապանքներից ու հակամարտություններից, շատ է ուզում հավատալ նրան։ Սակայն շատ մայրաքաղաքներում պաշտոնյաներն ու դիտորդները դա համարում են Թրամփի՝ պատերազմից հետո ձևավորված միջազգային կառույցները քանդելու և իր գերիշխանությամբ նոր կառույցներով փոխարինելու հերթական ապացույցը։ «Մեզ ոչ ոք չի խաբի», — կարճ ու սուր գրառում էր արել Լեհաստանի վարչապետ Դոնալդ Տուսկը սոցիալական ցանցում։ Մյուս կողմից՝ Եվրոպայում Թրամփի ամենամեծ աջակից Վիկտոր Օրբանը գովեստներ էր հնչեցնում. «Եթե Թրամփը լինի, ապա խաղաղությունը կլինի»։ Ի՞նչ է անելու այս խորհուրդը, որը հավերժորեն գլխավորում է հենց Թրամփը։ Իրո՞ք սա ՄԱԿ-ի մինի-տարբերակ ստեղծելու փորձ է։ Գաղափարը ծագել էր անցյալ տարի՝ Գազայում պատերազմը դադարեցնելու ԱՄՆ-ի գլխավորած ջանքերի շրջանակում և հաստատվել ՄԱԿ Անվտանգության խորհրդի բանաձևով, սակայն այժմ այն ընդլայնվել է շատ ավելի մեծ, գլոբալ մակարդակի։ Եվ կենտրոնում կրկին Թրամփն է։ Հաշվի առնելով արտահոսած կանոնադրության նախագիծը՝ Թրամփը խորհրդի նախագահն է ողջ կյանքի ընթացքում՝ նույնիսկ պաշտոնը թողնելուց հետո։ Նրա լիազորությունները հսկայական են՝ անդամ երկրներ հրավիրելու կամ չհրավիրելու իրավունք, ենթակառույցներ ստեղծելու կամ լուծարելու, ինչպես նաև իր հետնորդին նշանակելու լիակատար իրավասություն՝ երբ ցանկանա կամ անաշխատունակության դեպքում։ Ցանկացած երկիր, որը ցանկանում է մշտական անդամ դառնալ, պետք է վճարի ահռելի գումար՝ 1 միլիարդ դոլար (մոտ 740 մլն ֆունտ)։ Այս «ռումբը» ընկավ արդեն իսկ գլխապտույտ ամսվա մեջ։ Մի քանի շաբաթվա ընթացքում եղել են՝ Վենեսուելայի առաջնորդի ձերբակալությունը ԱՄՆ-ի կողմից, Իրանի դեմ ռազմական գործողությունների սպառնալիքներ և պատրաստություններ, Գրենլանդիա ձեռք բերելու պահանջներ, որոնք ցնցեցին Եվրոպան և ոչ միայն։ Դավոսում խորհրդի հիմնադրման արարողությանը մասնակցեցին 19 երկրներ՝ Արգենտինայից մինչև Ադրբեջան, նախկին խորհրդային հանրապետություններից մինչև Պարսից ծոցի թագավորություններ։ Շատ ավելիներ, ըստ տեղեկությունների, արդեն «համաձայնել են միանալ»։ «Այս խմբում ես սիրում եմ բոլորին առանց բացառության», — ժպտալով ասաց Թրամփը՝ նայելով առաջնորդներին և պաշտոնյաներին, որոնց անունները հայտնվել են խորհրդում կամ դրա ենթակառույցներում։ Սակայն շատերը դեռ հրաժարվում են։ Մեծ Բրիտանիայի արտգործնախարար Իվետ Քուպերը բացատրեց. «Սա պայմանագիր է, որը բարձրացնում է շատ ավելի լայն հարցեր, և մենք մտահոգություններ ունենք նաև Պուտինի մասնակցության վերաբերյալ խաղաղության մասին խոսող կառույցում»։ Թրամփը պնդում է, որ Ռուսաստանը միացել է, սակայն Մոսկվայից ասում են՝ «դեռ խորհրդակցում են գործընկերների հետ»։ Շվեդիան ուղղակի ասաց՝ «այսպես, ինչպես կա, մենք չենք միանում»։ Նորվեգիան ավելի դիվանագիտական էր՝ «առաջարկը բարձրացնում է չպատասխանված հարցեր, որոնք պահանջում են լրացուցիչ երկխոսություն Վաշինգտոնի հետ»։ Նույնիսկ յոթ մուսուլմանական մեծամասնությամբ երկրներ (վեց արաբական պետություններ, Թուրքիան և Ինդոնեզիան) հայտարարեցին, որ միանում են միայն «արդար և մշտական խաղաղության համար Գազայում», ներառյալ ավերված հատվածի վերակառուցումը։ Սակայն արտահոսած կանոնադրության մեջ Գազայի մասին ոչ մի խոսք չկա։ Քննադատների մի մասը համարում է, որ սա Թրամփի՝ Նոբելյան խաղաղության մրցանակը ստանալու ցանկության դրսևորում է (մրցանակը 2009-ին ստացել էր Օբաման՝ առաջին նախագահության սկզբում)։ Աշխարհի առաջնորդները գիտեն, որ միանալուց հրաժարվելու դեպքում գին կա։ «Ես նրա գինիների և շամպայնի վրա 200% սակագին կդնեմ, և նա կմիանա, բայց ստիպված չէ», — ասել է Թրամփը՝ սպառնալով Ֆրանսիայի նախագահ Մակրոնին։ Միայն Սլովենիան բարձրաձայն ասաց այն, ինչ մյուսները լռում էին. վարչապետ Ռոբերտ Գոլոբը հայտարարեց, որ սա «վտանգավորորեն միջամտում է միջազգային կարգին»։ Թրամփը պատասխանեց. «Երբ խորհուրդը լիովին ձևավորվի, մենք կարող ենք անել գրեթե ամեն ինչ, և կանենք դա ՄԱԿ-ի հետ համատեղ»։ Սակայն նա սիրում է աշխարհին գուշակությունների մեջ պահել։ Մեկ օր առաջ Fox-ի լրագրողի հարցին՝ արդյոք խորհուրդը կփոխարինի՞ ՄԱԿ-ին, նա ասաց. «Հնարավոր է։ ՄԱԿ-ը առանձնապես օգտակար չի եղել»։ Եվ հավելեց. «Ես ՄԱԿ-ի ներուժի մեծ երկրպագու եմ, բայց այն երբեք չի իրացրել իր ներուժը։ ՄԱԿ-ը պետք է լուծեր այն բոլոր պատերազմները, որոնք ես լուծել եմ»։ 193 անդամ ունեցող ՄԱԿ-ը վաղուց կորցրել է խաղաղության գլխավոր կարգավորիչի դերը։ Վերջին տասնամյակում Անվտանգության խորհրդի փակուղին, պատերազմների «խափանողների» աճը և ՄԱԿ-ի հեղինակության անկումը, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի կողմից, խոչընդոտել են դիվանագիտական ջանքերին։ «Պետք է ողջունենք Թրամփի ակտիվությունը պատերազմները դադարեցնելու գործում», — ասում է ՄԱԿ-ի վետերան Մարտին Գրիֆիթսը, սակայն զգուշացնում է. «80 տարվա ընթացքում մենք սովորել ենք ներառա
կանության արժեքը՝ լինել համաշխարհային համայնքի ներկայացուցիչ, ոչ միայն Թրամփի ընկերների»։ Գլխավոր քարտուղար Անտոնիո Գուտերեշը վերջերս ափսոսանք հայտնեց, որ «ոմանք կարծում են՝ իրավունքի իշխանությունը պետք է փոխարինվի իշխանության իրավունքով»։ Թրամփի պնդումներին, թե ինքը դադարեցրել է ութ պատերազմ, Գուտերեշը պատասխանել է. «Դրանք հրադադարներ են»։ Ոմանք արդեն խախտվել են։ Բայց միայն Թրամփի ուժգին միջնորդությամբ հնարավոր եղավ ավարտել Իրանի և Իսրայելի 12-օրյա պատերազմը, ինչպես նաև հասնել Գազայում հրադադարի՝ թեթևացնելով և՛ պաղեստինցիների, և՛ իսրայելցի պատանդների տառապանքը։ Այդուհանդերձ, նոր խորհրդի առաջին փորձը՝ Գազայի գործարքի առաջին փուլից անցումը երկրորդին, արդեն դժվար է։ Խորհրդում կան և՛ Նեթանյահուն, ով երդվել է կանխել պաղեստինյան պետության ստեղծումը, և՛ արաբ առաջնորդներ, որոնք պնդում են, որ միակ ճանապարհը պաղեստինյան ինքնակառավարումն ու իսրայելական օկուպացիայի ավարտն է։ Մյուս մեծ պատերազմը՝ Ուկրաինայում, նույնպես մնում է օրակարգում։ Զելենսկին հրաժարվում է նստել նույն սեղանի շուրջ Մոսկվայի և Մինսկի հետ։ Խորհուրդը ներառում է երեք մակարդակ՝ Գործադիր խորհուրդ, Գազայի գործադիր խորհուրդ և Գազայի ադմինիստրացիայի ազգային կոմիտե, որտեղ միախառնված են ամերիկացի պաշտոնյաներ, միլիարդատերեր, նախկին քաղաքական գործիչներ, արաբ նախարարներ, հետախուզության պետեր և պաղեստինցի տեխնոկրատներ։ Ոմանք Թրամփին վերագրում են, որ նա, գուցե անգիտակցաբար, վերադարձրել է միջազգային օրակարգի առաջնագիծ՝ ՄԱԿ-ի, մասնավորապես Անվտանգության խորհրդի բարեփոխման հարցը, որը վաղուց չի համապատասխանում աշխարհի նոր իրականությանը։ «Թրամփի գործողությունների անակնկալ լավ հետևանքը կարող է լինել այն, որ այս հարցերը կրկին կլինեն միջազգային օրակարգի գլխում», — ասում է նախկին գլխավոր քարտուղարի տեղակալ Մարկ Մալոխ Բրաունը։ Հեգնական է, որ Թրամփի «խաղաղության առաջնորդ» դառնալու փորձը համընկնում է Գուտերեշի երկրորդ ժամկետի ավարտի հետ, երբ շատ մայրաքաղաքներում արդեն քննարկվում է նրա հաջորդի ընտրությունը։ Թրամփը, ով նախկինում խոստացել էր մեկ օրում ավարտել Ուկրաինայի պատերազմը, այժմ հասկացել է, որ խաղաղարարությունը երկարատև և վտանգավոր գործընթաց է։ Բայց այսօր նա արդեն խոսում է Մերձավոր Արևելքում մնացած «փոքրիկ կրակների» մասին, խոստանում է, որ Ուկրաինայում «հաշտությունն շատ շուտով կգա» և վայելում է իր նոր՝ աշխարհի խաղաղության գլխավոր կարգավորիչի դերը։ «Սա աշխարհի համար է», — ասաց նա։
Թարգմանվել է ԱԲ-ի միջոցով։
