Արդյոք Մեծ Բրիտանիան այսօր ավելի անվտանգ է, քան 7/7-ի ահաբեկչությունից 20 տարի անց
Երկար տարիներ գաղտնի մնացած՝ տեսախցիկների աղոտ կադրերը դեռ վկայում են այն բաց թողնված հնարավորությունների մասին, որոնք գուցե թույլ կտային կանխել Լոնդոնում 20 տարի առաջ տեղի ունեցած սարսափելի ահաբեկչությունները։ Կադրերում երևում է 7/7-ի ահաբեկչությունների կազմակերպիչը՝ Մոհամմեդ Սիդիկ Խանը։ Նա առաջին անգամ հայտնվել էր տեսախցիկի առջև 2001-ին՝ Լեյք Դիսթրիքթում գտնվող ալ-Քաիդայի հետ առնչություն ունեցող վերապատրաստման ճամբարում։ 2004-ին արված այլ կադրերում նա հանդիպում է մեկ այլ ահաբեկչական խմբի անդամների հետ՝ Լոնդոնից դուրս։ ՄԻ5-ի գործակալները նրան հետևել են մինչև Լիդս։ Սակայն որևէ մեկը այդ ժամանակ չկապեց այս ամենը և չգնահատեց նրա հնարավոր վտանգավորությունը։ Խանը դարձավ հետաքննության առաջնահերթություն միայն այն ժամանակ, երբ ինքը և իր խմբի երեք այլ անդամներ պայթեցրին իրենց ինքնաշեն ռումբերը՝ սպանելով 52 մարդու։ ՄԻ5-ի և ոստիկանության համար 2005-ի հուլիսի 7-ը ցնցում էր։ Մինչ այդ, Մեծ Բրիտանիայի հակաահաբեկչական գործելակերպը դեռ ձևավորվել էր ԻՌԱ-ի դեմ պայքարի փորձից ելնելով։ Բայց ալ-Քաիդան գործել էր ավելի բարդ ու ցանցային սկզբունքով՝ ուղղորդելով նաև 7/7-ի ահաբեկիչներին։ Այդ ողբերգությունը ցույց տվեց, որ անհրաժեշտ է նոր մոտեցում։ Անվտանգության ծառայություններն ու ոստիկանությունը սկսեցին սերտորեն համագործակցել։ ՄԻ5-ն ակտիվացրեց հետախուզությունը, սակայն հաճախ ուշ էր տեղեկություն տրամադրում այլ կառույցների։ Այդ թերի հաղորդակցությունը քննադատության արժանացավ նաև ներքինից․ ինչպես նշում է նախկին պաշտոնյաներից մեկը՝ «բոլորը դա ձախողում են համարում»։ Ինչ փոխվեց 7/7-ից հետո ՄԻ5-ը և ոստիկանությունը սկսեցին վերանայել իրենց մոտեցումները։ Ստեղծվեց «դրոշմման» (triage) համակարգ, որը թույլ էր տալիս ավելի արագ որոշել, թե որ կասկածյալների վրա կենտրոնանալ։ Սա ապացուցեց իր արդյունավետությունը 2006-ի «Օվերթ» գործողության ժամանակ, երբ հայտնաբերվեց պլան՝ ինքնաշեն հեղուկ ռումբերով պայթեցնել տրանսատլանտյան օդանավեր։ Այս անգամ հետախուզությունը գործեց գրեթե իրական ժամանակում, և ահաբեկիչները ձերբակալվեցին նախքան իրենց սարքերը պատրաստ կլինեին։ Մյուս կարևոր դասերից մեկն այն էր, որ վտանգը միայն Լոնդոնից չէր։ 7/7-ի ահաբեկիչները եկել էին Յորքշայրից։ Արդյունքում՝ ՄԻ5-ը ձևավորեց տարածքային ցանց՝ ավելի արդյունավետ աշխատելով Մանչեսթերի, Բիրմինգհեմի և այլ քաղաքների ոստիկանության հետ։ 2006-ին օրենսդիրները հաստատեցին նոր դրույթ, որը քրեականացնում էր ահաբեկչության նախապատրաստումը՝ նույնիսկ եթե հարձակման պլանը դեռ ամբողջական չէր։ Դա թույլ տվեց անվտանգության մարմիններին միջամտել ավելի վաղ փուլում։ Իսլամական պետության և այլ սպառնալիքների աճը 2014-ից սկսած՝ հարյուրավոր բրիտանացիներ մեկնեցին Սիրիա և Իրաք՝ միանալու Իսլամական պետությանը։ Որոշներին հանձնարարվել էր ահաբեկչություն իրականացնել հենց Բրիտանիայում։ Արդյունքում սկսվեց ինքնուրույն, արագ ռադիկալացվող հարձակումների նոր ալիք։ Կառավարությունը հակազդեց՝ չեղարկելով քաղաքացիների անձնագրերը կամ զրկելով նրանց քաղաքացիությունից։ Սակայն նաև զարգացվեցին ավելի նուրբ մեթոդներ․ օրինակ՝ գործակա
լները սկսեցին ինտերնետում ներկայանալ որպես ծայրահեղականներ՝ բացահայտելով պոտենցիալ հարձակվողներին։ Ընդլայնված և նոր մոտեցումներ Պետական «Prevent» ծրագիրը՝ ուղղված ռադիկալացման կանխմանը, երկար ժամանակ ընկալվում էր որպես վերահսկողության գործիք։ Բայց հիմա այն կարևոր դեր ունի՝ հազարավոր երիտասարդներ այս ծրագրի միջոցով ստանում են հոգեբանական աջակցություն, խորհրդատվություն և ուղղորդում դեպի խաղաղ կյանք։ Մինչև օրս, սակայն, կան թերացումներ։ Մանչեսթերի Արենայի պայթյունը 2017-ին, որտեղ զոհվեց 22 մարդ, բացահայտեց ինչպես հետախուզության բացը, այնպես էլ հասարակական վայրերում անվտանգության խնդիրը։ Մարտին Հեթի մայրը՝ Ֆիգեն Մյուրեյը, ում որդին զոհվեց այդ օրը, սկսեց առաջ մղել «Մարտինի օրենքը»։ Այս օրենսդրական նախաձեռնությունը պարտադրում է զանգվածային միջոցառումների վայրերին մշակել անվտանգության պլաններ։ Մեծ տարածքներ ունեցող վայրերը պարտավոր են ունենալ տեսահսկման համակարգեր կամ անվտանգության աշխատողներ։ Նոր սպառնալիքներ, նոր սահմանումներ Այսօր բռնության սպառնալիքը ավելի բազմազան է։ Ոստիկանությունը նշում է, որ հնարավոր ահաբեկիչները ավելի երիտասարդ են, իսկ շատ դեպքերում՝ առանց հստակ գաղափարական մոտիվացիայի։ Այդպիսի բարդ դեպքերը հաճախ ուղղորդվում են «Prevent»-ին՝ փորձելով կանխել բռնության սանձազերծումը։ Մահմեդական ծայրահեղականների հետ մեկտեղ ուժեղացել են նաև ծայրահեղ աջ խմբերը։ Ազգային Ակցիա խմբավորման անդամի կողմից Սիկհ ծագմամբ ատամնաբուժի վրա հարձակումը, ինչպես նաև պատգամավոր Ջո Քոքսի սպանությունը՝ Brexit-ի հանրաքվեի ժամանակ, ցույց են տալիս, որ վտանգը միակողմանի չէ։ Անվտանգության ծառայությունները փորձում են գնահատել, թե արդյոք հասկացությունը՝ «ահաբեկչություն», պիտի վերաիմաստավորվի՝ հաշվի առնելով անորոշ գաղափարախոսությամբ, բայց ծայրահեղ բռնի հարձակումները։ Վիճակագրություն և գնահատականներ 2017-ից ի վեր Բրիտանիայում տեղի է ունեցել 15 ահաբեկչական հարձակում, իսկ 43 պլանավորվող գործողություն կանխվել է վերջին փուլում։ Իրավապաշտպանների քննադատությանը հակառակ, Թոնի Բլերը նշել է. «Ամենակարևոր ազատությունը պաշտպանված լինելն է բռնությունից՝ հատկապես պատահական ահաբեկչական բռնությունից»։ Այսօր Մեծ Բրիտանիան ավելի լավ է զինված ահաբեկչության դեմ պայքարի համար, սակայն սպառնալիքները դարձյալ փոխվում են։ Ամեն ինչ դեռ կախված է այն հարցից՝ արդյոք ունե՞նք բավարար գործիքներ այս նոր և բազմաշերտ վտանգներին հակազդելու համար։
Թարգմանվել է ԱԲ-ի միջոցով։
