Հորմուզի նեղուցը՝ նավթային ճգնաժամի հնարավոր կիզակետ. ինչ կլինի, եթե Իրանը արգելափակի նավթի գլոբալ ուղին
Վերջին շրջանում ակտիվորեն քննարկվում է այն հավանականությունը, որ Իրանը կարող է պատասխանել ԱՄՆ-ի կողմից իր միջուկային օբյեկտների վրա հնարավոր հարձակումներին՝ արգելափակելով աշխարհի ամենաբեռնված նավթային ուղին՝ Հորմուզի նեղուցը։ Այս նեղ ջրուղով անցնում է համաշխարհային նավթի և գազի մոտ 20%-ը։ Նրա արգելափակումը կարող է լուրջ հետևանքներ ունենալ գլոբալ տնտեսության վրա՝ խախտելով միջազգային առևտուրը և կտրուկ բարձրացնելով նավթի գները։ Դա իր հերթին կբարձրացնի ապրանքների և ծառայությունների գները ողջ աշխարհում՝ հարվածելով հատկապես այնպիսի խոշոր տնտեսություններին, ինչպիսիք են Չինաստանը, Հնդկաստանը և Ճապոնիան, որոնք Հորմուզով անցնող հում նավթի գլխավոր ներմուծողներն են։ Նեղուցը, որն աշխարհում նավթային փոխադրումների ամենակարևոր ուղիներից մեկն է, գտնվում է Իրանի՝ հյուսիսից, և Օմանի ու ԱՄԷ-ի՝ հարավից սահմանված տարածքում։ Նրա մուտքի և ելքի լայնությունը մոտ 50 կմ է, իսկ ամենանեղ հատվածում՝ մոտ 33 կմ։ Այն բավարար խորություն ունի խոշոր նավթատարների համար և ծառայում է Մերձավոր Արևելքի խոշոր նավթա-գազային արտադրողներին ու նրանց գնորդներին։ 2023-ի առաջին կեսին Հորմուզով օրական անցել է շուրջ 20 միլիոն բարել նավթ, ինչը տարեկան կազմում է մոտ 600 միլիարդ դոլարի էներգետիկ առևտուր։ Այս նավթը միայն Իրանից չէ, այլ նաև՝ Իրաքից, Քուվեյթից, Կատարից, Սաուդյան Արաբիայից և ԱՄԷ-ից։ Բրիտանական MI6 հետախուզական ծառայության նախկին ղեկավար Ալեքս Յանգերը BBC-ին ասել է, որ իր ամենամութ սցենարը Իրանի և Իսրայելի միջև սրվող հակամարտության դեպքում ներառում է Հորմուզի արգելափակումը՝ ինչը կլինի «աներևակայելի մեծ տնտեսական խնդիր՝ նավթի գների բարձրացման ֆոնին»։ Քուվեյթի համալսարանի քաղաքական վերլուծաբան Բադեր Ալ-Սաիֆն էլ նշել է, որ նման զարգացումները «կձևավորեն անծանոթ իրավիճակ», ինչը շուկաների վրա կթողնի անմիջական ազդեցություն՝ բարձրացնելով գները և սրելով ֆոնդային բորսաների արձագանքը։ Այս սցենարը, սակայն, ոչ միայն կվնասի Արևմուտքին, այլև հենց տարածաշրջանային երկրներին։ Օրինակ՝ Սաուդյան Արաբիան օրական Հորմուզով արտահանում է շուրջ 6 միլիոն բարել հում նավթ՝ տարածաշրջանում ամենաշատը։ Իրանն այդ ցուցանիշով զգալիորեն զիջում է՝ ըստ Միջազգային էներգետիկ գործակալության՝ օրական մոտ 1.7 միլիոն բարել։ Ի դեպ, Իրանի Կենտրոնական բանկի տվյալներով՝ 2025 թվականի մարտին ավարտված ֆինանսական տարում երկիրը ստացել է իր վերջին տասնամյակի ամենաբարձր՝ 67 միլիարդ դոլարի նավթային եկամուտը։ Ասիան ևս լրջորեն կտուժի. 2022-ին Հորմուզով դուրս եկող նավթի մոտ 82%-ը ուղղվում էր հենց ասիական երկրներին։ Մասնավորապես, Չինաստանը գնում է Իրանի արտահանած նավթի գրեթե 90%-ը։ Նավթի մատակարարման խափանումը կբարձրացնի վառելիքի և արտադրության գները՝ հատկապես այն պայմաններում, երբ Չինաստանը հիմնվում է արտահանման վրա։ Այս գործոնը կարող է բարձրացնել գները գլոբալ մակարդակով։ Հնդկաստանի հում նավթի գրեթե կեսը և բնական գազի 60%-ը անցնում են Հորմուզով։ Հարավային Կորեան ստանում է իր նավթի 60%-ը այդ նեղուցով, իսկ Ճապոնիան՝ մոտ երեք քառորդը։ ՄԱԿ-ի կանոններով, երկրները վերահսկողություն ունեն իրենց ափից մինչև 12 ծովային մղոն (մոտ 22 կմ) տարածքում։ Այսինքն՝ նեղուցի ամենանեղ հատվածում Հորմուզը ամբողջությամբ գտնվում է Իրանի և Օմանի վերահսկողության տակ։ Փորձագետների գնահատմամբ՝ նավային երթևեկությունը խափանելու ամենաարդյունավետ տարբերակներից մեկը Իրանի համար կլինի նավահանգստային ականների տեղադրումը՝ արագանավերի կամ սուզանավերի միջոցով։ Իրանն ունի նաև հականավային հրթիռներով զինված արագանավեր և տարբեր տիպի սուզանավեր ու ջրի երեսին ու կիսաջրասույզ շարժվող այլ նավեր։ Սակայն նման ակտիվությունն ինքնին կարող է Իրանի նավատորմը դարձնել ԱՄՆ-ի օդային հարվածների թիրախ։ Չնայած Իրանն անցյալում բազմիցս սպառնացել է փակել Հորմուզը, իրականում նման բան երբեք տեղի չի ունեցել։ Ամենամոտ սցենարը եղել է 1980-ականների «նավթատարային պատերազմը», երբ Իրանը և Իրաքը հարձակվում էին նաև չեզոք նավերի վրա։ Այդ ժամանակ ամերիկյան ռազմանավերը սկսեցին ուղեկցել Քուվեյթյան նավթատարները՝ իրականացնելով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ամենախոշոր նավատորմային ուղեկցման գո
րծողությունը։ Այժմյան սպառնալիքները, սակայն, կարող են ավելի լուրջ լինել։ ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն հայտարարել է, որ Հորմուզի փակումը «տնտեսական ինքնասպանություն» կլինի Իրանի համար և հորդորել է Չինաստանին միջամտել՝ հաշվի առնելով վերջինիս նավթային կախվածությունը այդ ուղուց։ Էներգետիկ վերլուծաբան Վանդանա Հարին ընդգծում է՝ Իրանը «շատ քիչ շահույթ կունենա և շատ բան կկորցնի»՝ գնալով նման քայլին։ Նրա խոսքով՝ այդպիսի քայլը կարող է Իրանի հարևաններին դարձնել թշնամիներ և թուլացնել հարաբերությունները Չինաստանի նման կարևոր շուկայի հետ։ Այդ սպառնալիքներից ելնելով՝ նավթ արտահանող երկրները վերջին տարիներին սկսել են ակտիվորեն զարգացնել այլընտրանքային երթուղիներ։ Սաուդյան Արաբիան վերագործարկել է իր 1200 կմ երկարությամբ East–West խողովակաշարը՝ օրական մինչև 5 միլիոն բարել նավթ տեղափոխելու կարողությամբ։ 2019-ին նույն երկիրը ժամանակավորապես գազատար խողովակաշարն օգտագործեց նավթ տեղափոխելու համար։ ԱՄԷ-ն էլ իր նավթային դաշտերն արդեն միացրել է Օմանի ծովի Ֆուջեյրա նավահանգստին՝ օրական 1.5 միլիոն բարելի հզորությամբ խողովակաշարով։ Իրանը ևս 2021-ին գործարկեց Գորհե–Ջասկ խողովակաշարը՝ դեպի Օմանի ծով հում նավթի փոխադրման նպատակով։ Այն կարող է օրական տեղափոխել շուրջ 350,000 բարել, թեև դեռևս լիարժեք չի օգտագործվում։ Ըստ ԱՄՆ Էներգետիկ տեղեկատվության վարչության՝ այս այլընտրանքային ուղիներով հնարավոր է փոխադրել օրական մոտ 3.5 միլիոն բարել նավթ՝ ինչը կազմում է Հորմուզով տեղափոխվող ծավալի շուրջ 15%-ը։
Թարգմանվել է ԱԲ-ի միջոցով։
