Բելգրադի ռումբակոծված խորհրդանիշը կարող է վերածվել Թրամփի աշտարակի
Սերբիայի մայրաքաղաք Բելգրադի կենտրոն հասնողներին առաջինը դիմավորում են կիսաքանդ պետական շենքերը՝ հիշեցում 1999-ին ՆԱՏՕ-ի կողմից իրականացված ռմբակոծության մասին։ Այդ շինությունները՝ պաշտպանության նախարարության համալիրի մաս կազմող, մինչև այսօր մնացել են գրեթե նույն վիճակում՝ կարծես ասելով․ «Բարի գալուստ Սերբիա․ մեր վերջին պատմությունը լի է ցնցումներով ու դեռ լիարժեք չենք հաղթահարել դրանք»։ Չնայած ավերածություններին, շենքերն այսօր էլ կանգուն են՝ խորհրդանշելով այն ժամանակվա Քոսովոյում սերբական ռազմական գործողություններին վերջ դնելու ՆԱՏՕ-ի միջամտության հետևանքը։ Հենց այդ կապով էլ ԱՄՆ-ն, որպես դաշինքի անդամ, համարվում է ռմբակոծության պատասխանատուներից։ Այդ պատմության ֆոնին սերբերը ցնցումով ընդունեցին, երբ անցած տարի կառավարությունը պայմանագիր կնքեց ամերիկյան Affinity Global ընկերության հետ՝ այդ տարածքը վերածելու 500 միլիոն դոլար արժողությամբ շքեղ հյուրանոցների ու բնակելի աշտարակների համալիրի։ Սուր արձագանքի պատճառը ոչ միայն այն էր, որ գործարքը ամերիկյան ընկերության հետ էր, այլև այն, որ Affinity Global-ի հիմնադիրը Ջարեդ Քուշներն է՝ Դոնալդ Թրամփի փեսան։ Ընդ որում, ծրագրվում էր, որ նախագիծը կրելու է «Trump Tower Belgrade» անունը։ Թեև ծրագիրը ներկայում որոշ անորոշություններ ունի, գործարքը մեծապես համահունչ է սերբական կառավարության քաղաքականությանը, որն ընդդիմադիրների պնդմամբ՝ մշտապես շահույթով օտարերկրացի ներդրողների է հանձնում հանրային հողերը։ Օրինակ է բերվում Belgrade Waterfront նախագիծը, որը կառուցվել է Արաբական Էմիրություններից եկած ներդրողների կողմից՝ սերբական երկաթուղային տարածքում։ Երբեմնի ժանգոտած վագոնների փոխարեն այժմ բարձրակարգ առևտրի կենտրոն է, նորաձև ռեստորաններ ու աչքի զարնող 42-հարկանի աշտարակ։ Սակայն պաշտպանության նախարարության շենքերն առանձնանում են իրենց խորհրդանշական նշանակությամբ․ դրանք ծառայում են որպես հիշատակ 1999-ի ռմբակոծության զոհերի և հիշեցում՝ ինչու է սերբերի մեծ մասը մինչև այսօր հակա-ՆԱՏՕ-ական ու ռուսամետ տրամադրություններ ունի։ Հենց այդ համատեքստում ամերիկյան ներդրողին 99 տարի ժամկետով՝ իբր առանց նախնական վճարի, հող տրամադրելը համարվում է համարձակ քայլ։ Բայց նախագահ Ալեքսանդր Վուչիչը կանգ չի առնում։ «Կարևոր է հաղթահարել 1999-ի ծանր ժառանգությունը։ Մենք պատրաստ ենք կառուցել ավելի լավ հարաբերություններ ԱՄՆ-ի հետ։ Դա մեր երկրի համար չափազանց կարևոր է», — ասել է նա BBC-ին։ Սերբիայում վերջին տասնամյակում օտարերկրյա ներդրումները եռակի ավելացել են, սակայն մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն դեռ ԵՄ միջինի ընդամենը մեկ երրորդն է։ Այդ ֆոնին նոր ներդրողներ ներգրավելը կենսական նշանակություն ունի։ Թեև պաշտպանության նախարարության նախագծի ֆինանսական մանրամասները հայտնի չեն, New York Times-ը հայտնել է, որ Սերբիայի կառավարությունը կստանա ապագա շահույթի 22%-ը։ Ֆինանսական խորհրդատու Ջեյմս Թորնլին, որն արդեն 25 տարի ապրում է Սերբիայում, նկատում է. «Տարածքը տգեղ է, և հարցը պետք է լուծվի։ 26 տարի է՝ ոչինչ չի փոխվել, եկեք վերջապես լուծում գտնենք»։ Սակայն մյուս ներդրողները նման ոգևորությամբ չեն լցված։ Օրինակ՝ Andrew Peirson-ը, որն աշխատել է միջազգային անշարժ գույքի հսկա CBRE-ում, իսկ այժմ ղեկավարում է տարածաշրջանային ներդրումային iO Partners ընկերությունը, համաձայն է, որ պաշտպանության նախարարության շենքի վիճակը վնասում է քաղաքի կերպարին։ Նա կարծում է՝ ներդրումային տեսանկյունից ծրագիրը դրական է, բայց մտահոգիչ է, թե ինչպես է գործարքը կայացվել։ Ըստ նրա՝ բաց մրցույթ չի անցկացվել, ինչը խախտում է թափանցիկության սկզբունքը։ «Պետական հողն օտարելիս պետք է ապացուցվի, որ վաճառքը կատարվել է շուկայական արժեքով, և դա կարելի էր անել մրցույթով։ Մյուս երկրներում՝ Մեծ Բրիտանիա, Գերմանիա, Հունգարիա, նույնիսկ Ռումինիա կամ Բուլղարիա, այդպես կանեին», — ասել է նա։ 2023-ին Վուչիչը հայտնել էր, որ հիանալի զրույց է ունեցել Քուշների հետ՝ «ծավալուն և երկարաժամկետ ներդրումների հնարավորությունների» շուրջ։ Դրանից հետո Դոնալդ Թրամփ կրտսերը նույնպես այցելել է Բելգրադ, քանի որ նախատեսվում է, որ Trump International Hotel-ը կլինի նախագծի մի մասը։ Թեև Թրամփի նախագահության օրոք նրա ընտանիքի բիզնես գործարքների վերաբերյալ հարցեր բարձրացվել են, մամլո խոսնակը հերքել է շահույթի ստացման որևէ ենթադրություն։ Peirson-ը մտահոգված է, որ գործարքը կարող է զայրացնել այն ներդրողներին, ովքեր արդեն միլիոնավոր դոլարներ են ներդրել Սերբիայում։ «Եթե ես ներդրող
եմ, որ միլիոններ եմ ներդրել, ցավալի է, որ ինձ շանս չի տրվել նման նախագծում ներգրավվելու», — ասել է նա։ Տարածքի նշանակալի պատմական արժեքն էլ շարունակում է հարցեր առաջացնել՝ արդյոք առևտրային նախագիծ իրականացնելն ընդհանրապես ճիշտ է։ Շենքերը կառուցվել են Տիտոյի ժամանակներում՝ որպես Բելգրադի խորհրդանշական դարպասներ։ Ճարտարապետ Նիկոլա Դոբրովիչի նախագիծը հիշեցնում է Սուտյեսկա կիրճը, որտեղ 1943-ին հարապետականները վճռական հաղթանակ տարան նացիստների նկատմամբ։ 2005-ին համալիրն ընդգրկվել է Սերբիայի մշակութային ժառանգության պահպանման ցանկում։ «Ոչ մի լուրջ քաղաք իր ապագան չի կառուցում՝ քանդելով պատմական ու մշակութային կենտրոնները», — ասում է հուշարձանների պահպանության պետական ինստիտուտի նախկին փոխտնօրեն Էստելա Ռադոնյիչ Ժիվկովը։ Նա ընդգծում է․ «Սերբիան պետք է նախ հարգի սեփական օրենքները։ Ըստ դրանց՝ այս տարածքի պահպանման կարգավիճակը չի կարելի չեղարկել»։ Սակայն մայիսի 14-ին, կարծես հոլիվուդյան սցենարով, պատմությունը շրջադարձ է ստանում․ ոստիկանությունը ձերբակալում է այն պաշտոնյային, ով ստորագրել էր համալիրի պահպանության կարգավիճակի չեղարկման որոշումը։ Ըստ դատախազության՝ Գորան Վասիչը, որը ժամանակավորապես ղեկավարում էր մշակութային ժառանգության պահպանման ինստիտուտը, խոստովանել է, որ կեղծել է փորձագիտական եզրակացություն։ Նա մեղադրվում է պաշտոնեական դիրքի չարաշահման և փաստաթղթեր կեղծելու մեջ։ Նախագծի հակառակորդները սա համարում են ապացույց, որ Քուշները հատուկ վերաբերմունք է ստացել։ Կառավարությունը հերքում է նման պնդումները։ Իսկ Affinity Global-ը հայտարարել է, որ Վասիչը «որևէ կապ չունի իրենց ընկերության հետ» և որ իրենք «քննելու են իրավիճակը և կորոշեն հետագա քայլերը»։ Իսկ Վուչիչը վստահ է՝ որևէ կեղծիք չի եղել։ Տիրանայում եվրոպական առաջնորդների հանդիպման ժամանակ նա ասել է․ «Որևէ կեղծիք տեղի չի ունեցել»։ Ամեն դեպքում, թվում է՝ պաշտպանության նախարարության քանդված շենքը դեռ երկար կմնա անփոփոխ։ Եվ այժմ՝ Թրամփի անվան հետ կապված աղմուկի ֆոնին, այն Բելգրադ ժամանողների համար դարձել է ոչ միայն պատմության, այլև շահարկման նոր թեմա։
Թարգմանվել է ԱԲ-ի միջոցով։
