Ինչպե՞ս ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ և գաղտնի բանակցություններով կանխվեց Հնդկաստանի ու Պակիստանի միջև պատերազմը
Տպավորիչ զարգացումների ֆոնին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը շաբաթ օրը սոցիալական ցանցերում հայտարարեց, որ Հնդկաստանն ու Պակիստանը՝ չորսօրյա սահմանային բախումներից հետո, համաձայնել են «անմիջական և ամբողջական հրադադարի»։ Միջազգային փորձագետների կարծիքով՝ կուլիսային բանակցությունները, ԱՄՆ-ի դիվանագիտական ջանքերը և տարածաշրջանային դերակատարների միջամտությունը վճռորոշ դեր խաղացին միջուկային սպառազինություն ունեցող երկու հարևաններին լայնամասշտաբ պատերազմի շեմից հետ պահելու գործում։ Այնուամենայնիվ, հրադադարի հայտարարությունից ընդամենը մի քանի ժամ անց կողմերը փոխադարձ մեղադրանքներ էին հնչեցնում խախտումների մասին՝ վկայելով համաձայնության փխրուն բնույթի մասին։ Հնդկաստանը մեղադրում էր Պակիստանին՝ «կրկնվող խախտումների» մեջ, իսկ Պակիստանը պնդում էր, որ հավատարիմ է հրադադարին և իր ուժերը ցուցաբերում են «պատասխանատվություն և զսպվածություն»։ Նախքան Թրամփի հայտարարությունը, իրավիճակն ուղղակի սպառնում էր վերածվել պատերազմի։ Նախորդ ամսվա ահաբեկչական հարձակման հետևանքով Հնդկաստանի վերահսկողության ներքո գտնվող Քաշմիրում 26 զբոսաշրջիկ էր սպանվել, ինչից հետո Հնդկաստանը օդային հարվածներ էր հասցրել ինչպես Պակիստանի, այնպես էլ Պակիստանի վերահսկողության տակ գտնվող Քաշմիրի տարածքում։ Դրան հետևել էին մի քանի օր տևած օդային և հրետանային բախումներ, իսկ շաբաթ առավոտյան արդեն կողմերը միմյանց մեղադրում էին օդակայանների վրա հրթիռային հարվածների մեջ։ Լարվածությունը կտրուկ աճում էր, և երկու պետություններն էլ պնդում էին, թե զգալի վնաս են հասցրել հակառակ կողմին՝ միաժամանակ չեզոքացնելով նրանց հարձակումները։ Վաշինգտոնի Բրուքինգս ինստիտուտի ավագ վերլուծաբան Թանվի Մադանի խոսքով՝ վճռորոշ կարող էր լինել մայիսի 9-ին ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոյի զանգը Պակիստանի բանակի գլխավոր շտաբի պետ Ասիմ Մունիրին։ «Չնայած բազմաթիվ անորոշություններին, ակնհայտ է, որ վերջին երեք օրերին առնվազն երեք պետություն՝ ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան և Սաուդյան Արաբիան, փորձել են կանխել լարվածության աճը», – նշել է նա։ Պակիստանի արտգործնախարար Իշաք Դարը պակիստանյան լրատվամիջոցներին հայտնել է, որ դիվանագիտական գործընթացում ներգրավված են եղել շուրջ երեք տասնյակ երկրներ, այդ թվում՝ Թուրքիան, Սաուդյան Արաբիան և ԱՄՆ-ը։ Մադանի խոսքով՝ մնում է հարցը՝ արդյոք եթե այդ զանգը տեղի ունենար անմիջապես հնդկական հարվածներից հետո, երբ դեռ հնարավոր էր խաղաղության ուղի գտնել, կարելի՞ էր կանխել հետագա բախումները։ Սա առաջին դեպքը չէ, երբ ԱՄՆ միջամտությունը խուսափել է Հնդկաստան–Պակիստան լարվածությունից։ ԱՄՆ նախկին պետքարտուղար Մայք Պոմպեոն իր հիշողություններում գրել է, որ 2019-ի հակամարտության ժամանակ ուշ գիշերով զանգ է ստացել Հնդկաստանի ներկայացուցիչներից մեկից, ով մտահոգված էր, որ Պակիստանը միջուկային զենք է պատրաստում։ Սակայն Հնդկաստանի նախկին դեսպան Աջայ Բիսարիան պնդել է, որ Պոմպեոն չափազանցրել է միջուկային պատերազմի վտանգը և ԱՄՆ-ի դերը։ Այնուամենայնիվ, ինչպես հիմա, այնպես էլ նախորդ դեպքերում, փորձագետները վստահ են, որ ԱՄՆ-ը կարևոր դեր է խաղացել իրավիճակի կարգավորման գործում։ Բիսարիան BBC-ին ասել է. «Նրանք գուցե իրենց դերն ուռճացնում են, սակայն միևնույն ժամանակ ամենայն հավանականությամբ գլխավոր դիվանագիտական խաղացողն էին՝ Դելիի դիրքորոշումը հասցնելով Իսլամաբադ»։ Սկզբնական փուլում ԱՄՆ-ի պահվածքն աչքի էր ընկնում զգուշավորությամբ։ Ներկայացուցիչների պալատի փոխնախագահ ՋեյԴի Վենսը հայտարարել էր, որ ԱՄՆ-ը չի միջամտի մի պատերազմին, որն «իրենց գործը չէ»։ Նա նշել էր. «Մենք չենք կարող այս երկու երկրներին թելադրել իրենց պահվածքը։ Ամերիկայի դերը այստեղ սահմանափակ է»։ Նույն շաբաթ Թրամփը հայտարարել էր. «Ես լավ եմ ճանաչում երկու առաջնորդներին և ցանկանում եմ, որ նրանք համախմբվեն ու վերջ տան այս բախումներին»։ Լահորում գործող ռազմական վերլուծաբան Էջազ Հաիդերի կարծիքով, ԱՄՆ-ի դերը ընդհանուր առմամբ հետևում էր նախկին օրինաչափություններին, սակայն այս անգամ սկզբում նրանք «ձեռք չէին մեկնում» ու հետևում էին զարգացումներին՝ միջամտելով միայն այն պահին, երբ իրավիճակը սրվեց։ Փորձագետների կարծիքով՝ Պակիստանն ուղարկում էր «երկակի ազդակներ»՝ մի կողմից արձագանքելով ռազմական գործողություններով, մյուս կողմից հրավիրելով Ազգային հրամանատարական խորհրդի նիստ՝ ակնարկելով միջուկային սպառնալիքի հնարավորությունը։ Սա տեղի ունեցավ հենց այն ժամանակ, երբ ԱՄՆ պետքարտուղար Ռուբիոն սկսեց ակտիվ միջնորդական աշխատանք։ Քարնեգի հիմնադրամի ավագ վերլուծաբան Էշլի Թելիսի խոսքով՝ առանց ԱՄՆ-ի և Ռուբիոյի ջանքերի այս արդյունքին հասնել հնարավոր չէր լինի։ Գործընթացին նպաստեց նաև Վաշինգտոնի ամրապնդվող հարաբերությունները Դելիի հետ։ Հնդկաստանի վարչապետ Նարենդրա Մոդիի անձնական կապերը Թրամփի հետ, ինչպես նաև ԱՄՆ-ի ռազմավարական և տնտեսական շահե
րը տարածաշրջանում, Վաշինգտոնին հավելյալ լծակներ տվեցին։ Հնդիկ դիվանագետները ընդգծում են, որ այս անգամ ևս գործ ունեին մի քանի զուգահեռ խաղաղ բանակցային ուղիների հետ՝ ինչպես 2019-ի Պուլվամա-Բալակոտ ճգնաժամից հետո։ Չնայած սկզբնական անտարբերությանը՝ ԱՄՆ-ը կրկին դարձավ անփոխարինելի միջնորդ՝ երկու միջուկային տերությունների միջև։ Թեև կողմերից յուրաքանչյուրը իր ձևով է ներկայացնում իր մասնակցությունը, փորձագետները միակարծիք են՝ ԱՄՆ-ի դերը ճգնաժամերի կառավարման հարցում մնում է առանցքային ու բարդ։ Այնուամենայնիվ, հարցեր են մնում հրադադարի ամրության վերաբերյալ։ Որոշ հնդկական լրատվամիջոցների տեղեկություններով՝ պայմանավորվածությունը ձեռք է բերվել ոչ թե ԱՄՆ-ի, այլ երկու երկրների զինվորականների ուղիղ կապի միջոցով։ Արտաքին քաղաքականության փորձագետ Մայքլ Քյուգելմանի կարծիքով. «Այս հրադադարը չափազանց արագ է ձևավորվել՝ գերլարված իրավիճակում։ Հնդկաստանը, ըստ ամենայնի, այն ընկալել է այլ կերպ, քան ԱՄՆ-ը կամ Պակիստանը։ Քանի որ այն ձևավորվել է շտապ, կարող է չունենալ անհրաժեշտ երաշխիքներ և պայմանավորվածություններ՝ նման ճգնաժամային պահին կայունություն ապահովելու համար»։
Թարգմանվել է ԱԲ-ի միջոցով։
