Կարող է արդյո՞ք Հնդկաստանը կանգնեցնել գետերի հոսքը Պակիստան
Հնդկաստանը կարո՞ղ է դադարեցնել Ինդ գետի և դրա երկու վտակների հոսքը դեպի Պակիստան։ Այս հարցը նորից դարձել է քննարկման կենտրոնում, երբ Հնդկաստանը հայտարարեց 1960 թ․ Ինդոսի ջրերի մասին պայմանագրի (IWT) գործողությունը կասեցնելու մասին։ Այս որոշումը հաջորդեց Հնդկաստանի վարչական վերահսկողության տակ գտնվող Քաշմիրում տեղի ունեցած արյունալի ահաբեկչությանը։ Պայմանագիրը, որը մշակվել էր Համաշխարհային բանկի միջնորդությամբ, նախկինում դիմակայել էր Հնդկաստանի և Պակիստանի միջև տեղի ունեցած երկու պատերազմներին ու դիտվում էր որպես սահմանի ջրային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարման օրինակ։ Ի պատասխան հարձակմանը՝ Հնդկաստանը մի շարք քայլեր է ձեռնարկել Պակիստանի դեմ՝ վերջինիս մեղադրելով սահմանամերձ ահաբեկչությանը սատարելու մեջ, ինչն Իսլամաբադը կտրականապես հերքում է։ Պակիստանն էլ իր հերթին հակաքայլեր է ձեռնարկել՝ հայտարարելով, որ ջրերի հոսքի դադարեցումը «պատերազմի ակտ» կդիտվի։ Պայմանագրի համաձայն՝ Հնդկաստանին են վերապահվել Ինդոսի ավազանի արևելյան երեք գետերը՝ Ռավին, Բեասը և Սութլեջը, իսկ արևմտյան գետերից՝ Ինդ, Ճելում և Չենաբ՝ 80%-ը Պակիստանին է տրվել։ Տարիների ընթացքում վեճեր են առաջացել, քանի որ Պակիստանը պնդել է, թե Հնդկաստանի հիդրոէներգետիկ և ջրային ենթակառուցվածքները խախտում են պայմանագիրը և նվազեցնում գետերի հոսքը։ Պակիստանի գյուղատնտեսության ավելի քան 80%-ը և մոտ մեկ երրորդ հիդրոէներգիան կախված են Ինդոսի ջրերից։ Հնդկաստանն էլ իր հերթին պահանջում է վերանայել պայմանագիրը՝ նշելով, որ կլիմայական փոփոխությունների, ոռոգման, խմելու ջրի և էներգետիկ կարիքների աճը պահանջում է նոր լուծումներ։ Հնդկաստանն այժմ առաջին անգամ է միակողմանիորեն հայտարարում պայմանագրի կասեցման մասին՝ որպես վերին հոսանքի երկիր ունենալով աշխարհագրական առավելություն։ Սակայն հարցը մնում է՝ հնարավո՞ր է արդյոք Հնդկաստանն իրականում կասեցնի Ինդոսի ջրերի հոսքը։ Մասնագետները նշում են, որ տեխնիկապես գրեթե անհնար է Հնդկաստանին հազարավոր խորանարդ մետր ջուր պահել գարնան և ամռան բարձր հոսքի շրջանում։ Երկիրն այդ ծավալների պահեստավորման ենթակառուցվածքներ չունի, ինչպես նաև՝ ջրերը վերահղելու համար անհրաժեշտ ջրանցքներ։ «Հնդկաստանի գործող կայանները հիմնականում անցնող հոսքով աշխատող հիդրոկայաններ են, որոնք ջրի մեծ պահեստավորման կարիք չունեն», – ասում է ջրային ռեսուրսների փորձագետ Հիմանշու Թակկարը։ Այս հիդրոկայաններն օգտագործում են հոսող ջրի էներգիան՝ էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար՝ առանց ջրի պահեստավորման։ Հնդիկ փորձագետները պնդում են, որ պայմանագրով իրեն վերապահված 20%-ը լիարժեք օգտագործելու հնարավորություն անգամ չունի՝ հենց ենթակառուցվածքների պակասի պատճառով։ Այդ պատճառով էլ ձգտում են կառուցել նոր ամբարտակներ, ինչը Պակիստանը խիստ քննադատում է՝ պայմանագրի խախտման հիմքով։ Այժմ Հնդկաստանը կարող է փոխել առկա հիդրոէներգետիկ ենթակառուցվածքները կամ նորեր կառուցել՝ առանց Պակիստանին այդ մասին տեղեկացնելու։ «Ի տարբերություն անցյալի՝ Հնդկաստանը այլևս պարտավոր չէ նախագիծը կիսել Պակիստանի հետ», – նշում է Թակկարը։ Սակայն դժվարանցանելի տեղանքները, ինչպես նաև ներքին բողոքները, զգալիորեն դանդաղեցրել են նման նախագծերի իրականացումը։ Դեռ 2016-ի Քաշմիրի հարձակման հետո Հնդկաստանի ջրային ռեսուրսների նախարարությունը հայտարարել էր, որ կարագացնի ջրամբարների շինարարությունը, սակայն, ըստ աղբյուրների, առաջընթացը սահմանափակ է։ Որոշ մասնագետներ կարծում են, որ եթե Հնդկաստանը սկսի վերահսկել հոսքը իր առկա կամ նոր ենթակառուցվածքների միջոցով, Պակիստ
անը հատկապես չոր սեզոնին կարող է զգալ դրա հետևանքները։ «Ամենազգայուն շրջանը չոր սեզոնն է, երբ ջրի հասանելիությունն ամենաքիչն է, պահեստավորումը՝ առավել կարևոր», – գրել է Հասան Ֆ. Խանը «Dawn»-ում։ Պայմանագիրը պարտադրում էր Հնդկաստանին հիդրոլոգիական տվյալներ տրամադրել Պակիստանին՝ հեղեղների կանխատեսման, ոռոգման, էներգիայի և խմելու ջրի պլանավորման նպատակով։ Սակայն ըստ Պակիստանի նախկին պաշտոնյաների՝ Հնդկաստանը արդեն իսկ սահմանափակ էր կիսում տվյալները․ ընդամենը մոտ 40%-ը։ Մյուս կարեւոր հարցը՝ արդյո՞ք Հնդկաստանը կարող է «զինել» ջուրը՝ վերին հոսքից պահելով ջուրը, ապա անսպասելիորեն բաց թողնելով այն՝ առաջացնելով ավերիչ հեղեղներ։ Տեխնիկապես սա բարդ է, քանի որ ամբարտակները Հնդկաստանի խորքում են՝ մոտ չէն Պակիստանի սահմանին։ Բայց Հնդկաստանը կարող է կտրուկ բաց թողնել ամբարտակներում կուտակված սելավային լորդը՝ վնաս պատճառելով ներքին հոսանքներում։ Խնդիրը նաև տարածաշրջանային լայն համատեքստ ունի։ Ինդոսը սկիզբ է առնում Տիբեթից, իսկ Բրահմապուտրան՝ Չինաստանից։ 2016-ին Հնդկաստանը հայտարարեց, որ «արյունն ու ջուրը միասին հոսել չեն կարող»՝ Քաշմիրի հարձակումից հետո։ Դրան ի պատասխան՝ Չինաստանը արգելափակեց Բրահմապուտրայի մի վտակ, կառուցելով հիդրոէներգետիկ կայան։ Չինաստանը հիմա ծրագրում է կառուցել աշխարհի ամենամեծ ամբարտակը Բրահմապուտրայի ստորին հոսանքում՝ վստահեցնելով, թե ազդեցությունը միջավայրի վրա նվազագույն է։ Սակայն Հնդկաստանում աճում են մտահոգությունները, որ այդ կերպ Չինաստանը կարող է վերահսկել գետի հոսքը։
Թարգմանվել է ԱԲ-ի միջոցով։
