ՄԻՍԻԱՆ ԱՎԱՐՏՎԱԾ Է՞. 2003-ի այն հպարտ հայտարարությունը, որ հետապնդում է այսօրվա Իրանի հետ հակամարտությունը
ՄԻՍԻԱՆ ԱՎԱՐՏՎԱԾ Է՞. 2003-ի այն հպարտ հայտարարությունը, որ հետապնդում է այսօրվա Իրանի հետ հակամարտությունը 2003 թվականի ապրիլի 9-ին Բաղդադի կենտրոնում տապալվեց Իրաքի առաջնորդ Սադամ Հուսեյնի արձանը։ Պատվանդանի մետաղյա ափսեն պատռվեց, մարմարե հիմքը ջարդվեց մուրճերով։ Սկզբում իրաքցի քաղաքացիներն էին փորձում տապալել այն՝ արձանի վրա բարձրանալով և պարանով փաթաթելով պարանը պարանոցին, սակայն չկարողացան։ Ամերիկյան զորքերի օգնությամբ՝ զրահատեխնիկայի միջոցով, արձանն ի վերջո ընկավ։ Այդ պահը դարձավ ռեժիմի փոփոխության խորհրդանիշ։ Ամերիկյան և դաշնակից ուժերը Իրաքի վրա հարձակում էին սկսել ընդամենը 20 օր առաջ՝ սկսելով ինտենսիվ ռմբակոծություններով և փորձելով «գլխատել» ռեժիմը՝ թիրախավորելով առաջնորդին հրթիռներով։ Երեք շաբաթ անց, երբ արձանն արդեն ընկել էր, ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշը կանգնած էր Կալիֆոռնիայի ափերի մոտ կայանած ավիակիրի վրա՝ «Mission Accomplished» գրությամբ վահանակի առջև։ Բայց իրականում առաքելությունը ոչ միայն ավարտված չէր, այլ նոր էր սկսվում։ Այդ պատերազմի ստվերը մինչ օրս ծանր է ընկած Իրանի հետ ընթացիկ հակամարտության վրա։ Իրաքյան պատերազմը խոր վերքեր թողեց երկրում, գործարկեց անկանխատեսելի զարգացումների շղթա, որոնք դուրս եկան վերահսկողությունից։ Գնահատվում է, որ 2003-2011 թվականներին պատերազմի հետևանքով զոհվել է մոտ 461 հազար մարդ, իսկ ԱՄՆ-ին արժեցել է շուրջ 3 տրիլիոն դոլար։ Պատերազմը վերափոխեց Մերձավոր Արևելքը և խորապես խաթարեց քաղաքացիների վստահությունը քաղաքական գործիչների նկատմամբ այն երկրներում, որոնք սկսել էին այն։ Այսօր ԱՄՆ-ն կրկին մտել է տարածաշրջանում «ընտրովի պատերազմի» մեջ՝ այս անգամ Իրաքի հարևան Իրանի դեմ։ Երկու հակամարտությունների միջև կան ակնհայտ նմանություններ, բայց նաև էական տարբերություններ, որոնք ցույց են տալիս, թե ինչպես է փոխվել աշխարհը և արդյոք հնարավոր է խուսափել Իրաքի սխալների կրկնությունից։ 2003-ին ԱՄՆ-ի գլխավոր նպատակը ռեժիմի փոփոխությունն էր։ Ոմանց համար դա 1991-ի անավարտ գործն էր, երբ Սադամը դուրս էր մղվել Քուվեյթից, բայց մնացել էր իշխանության ղեկին։ Մյուսները տեսնում էին մարդու իրավունքների պաշտպանություն՝ հիշելով քիմիական զենքի կիրառումը քրդերի դեմ։ Նեոկոնսերվատորները երազում էին Մերձավոր Արևելքի վերափոխման մասին՝ սկսելով Բաղդադից, շարունակելով Թեհրանով։ 2001-ի սեպտեմբերի 11-ի հարձակումներից հետո ավելացավ ցանկությունը՝ վերականգնել ԱՄՆ-ի զսպող ուժը։ Սակայն հանրությանը համոզելու համար հիմնական հիմնավորումը դարձավ Իրաքի ենթադրյալ զանգվածային ոչնչացման զենքը։ Իրականում, ինչպես հետագայում խոստովանեց ԿՀՎ-ի Իրաքի գործողությունների խմբի ղեկավարը, պատերազմը կլիներ նույնիսկ առանց որևէ լուրջ սպառնալիքի։ Իրանի դեմ ընթացիկ գործողություններն էլ բխում են բարդ դրդապատճառներից՝ Իրանի զինված ուժերի թուլացում, զանգվածային ոչնչացման զենքի ձեռքբերման կանխարգելում, ռեժիմի
փոփոխություն, իշխանության նկատմամբ ավելի հնազանդ վիճակի ստեղծում։ 2023-ի հոկտեմբերի 7-ի ՀԱՄԱՍ-ի հարձակումը Իսրայելի վրա փոխեց հաշվարկները և բացեց ճանապարհը Իրանի դեմ գործողությունների համար։ Բայց այս անգամ ԱՄՆ-ում չկա փորձ՝ հանրությանը համոզելու, չկա ՄԱԿ-ի միջոցով միջազգային լեգիտիմություն փնտրելու ջանք, չկա նաև հստակ միասնական պատճառաբանություն։ Նախագահ Թրամփը տարբեր օրերին տարբեր շեշտադրումներ է անում՝ կախված լսարանից։ 2003-ին ԱՄՆ-ն գործում էր դաշնակիցների հետ, առաջին հերթին Մեծ Բրիտանիայի։ Թոնի Բլերը «ինչ էլ լինի» կողմնակից էր։ Այսօր Բրիտանիան ընտրել է հեռավորություն՝ հրաժարվելով հարձակման փուլում իր բազաների օգտագործումից և միայն հետո թույլ տալով պաշտպանական նպատակներով օգտագործումը։ Իրաքյան պատերազմի ժառանգությունը ամենից ակնհայտ է նրանում, որ Վաշինգտոնն այսօր շեշտում է տարբերությունները։ Պաշտպանության նախարար Փիթ Հեգսեթը հստակ ասում է՝ Իրանը Իրաքը չէ և չի դառնա «անվերջ պատերազմ»։ Այս անգամ չկան ցամաքային զորքեր՝ ռեժիմի փոփոխություն իրականացնելու համար։ Սակայն առանց ցամաքային ներգրավվածության և տեղական ուժերի աջակցության ռեժիմի փոփոխությունը օդից չափազանց դժվար է։ Երկու դեպքերում էլ ընդհանուր է հետպատերազմյան պլանավորման բացակայությունը և նպատակների անորոշությունը։ Իրաքում տարբեր տեսլականներ երբեք չհաշտեցվեցին, և դա հանգեցրեց երկարատև օկուպացիայի, ապստամբության ու քաղաքացիական պատերազմի։ Իրաքի ամենամեծ շահառուն Իրանն էր՝ կորցնելով իր գլխավոր մրցակցին և ընդլայնելով ազդեցությունը։ Այսօր էլ ԱՄՆ-ն չունի հստակ ծրագիր՝ Իրանի ապագայի վերաբերյալ։ Թրամփի համար այս անորոշությունը թվում է դիտավորյալ՝ թույլ տալով իրեն տարբեր «հաղթանակներ» հայտարարել և ստեղծել իր սեփական «Mission Accomplished» պահը։ Պատերազմները հաճախ ավելի հեշտ են քանդում, քան կառուցում։ Եվ նրանց հետևանքները կարող են տասնամյակներ շարունակ արձագանքել։
Թարգմանվել է ԱԲ-ի միջոցով։
