Ադրբեջանը զայրացած է Իրանից. պատերազմը հասել է նաև իր սահմաններին
Ադրբեջանը զայրացած է Իրանից. պատերազմը հասել է նաև իր սահմաններին Ադրբեջանը հայտարարել է Իրանից իր դիվանագիտական անձնակազմի դուրսբերման մասին՝ Իրանին մեղադրելով Նախիջևանի ինքնավար հանրապետության տարածքի վրա չորս անօդաչու թռչող սարքերով հարձակման մեջ։ Հարվածներից մեկը ընկել է օդանավակայանի տերմինալի վրա, մեկն պայթել է դպրոցի մոտ՝ վիրավորելով քաղաքացիական անձանց, իսկ մեկ այլ անօդաչուն խոցվել է։ Մերձավոր Արևելքում ընթացող պատերազմը, այսպիսով, տարածվել է Իրանի հյուսիսային սահմանին։ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը դատապարտել է «ահաբեկչական գործողությունը»՝ Թեհրանից պահանջելով բացատրություն և ներողություն։ Ուրբաթ օրը նա ավելի հեռուն գնաց՝ հայտարարելով Թեհրանի դեսպանատնից և Թավրիզի հյուպատոսարանից անձնակազմի դուրսբերման մասին՝ «նրանց անվտանգության համար», իսկ պետական լրատվամիջոցները հաղորդեցին, որ բանակը տեղափոխվել է առավելագույն մարտական պատրաստության վիճակի։ Հինգշաբթի օրը Ալիևը անդրադարձել էր նաև Իրանում բնակվող ադրբեջանցիների թեմային՝ Թեհրանի համար խիստ զգայուն հարցի։ Իրանը մերժում է հինգշաբթի օրվա հարվածներին իր մասնակցությունը և ենթադրում է, որ դա կարող էր լինել Իսրայելի կազմակերպած սադրանք։ Ադրբեջանը՝ Ռուսաստանի, Իրանի, Հայաստանի և Վրաստանի հետ սահմանակից փոքր, բայց ռազմավարական առումով կարևոր երկիր, այժմ ավելի է մոտենում շատ ավելի մեծ առճակատման կենտրոնին։ Նախիջևանը՝ Իրանի, Թուրքիայի և Հայաստանի հետ սահմանակից մեկուսացված ադրբեջանական տարածքը, հատկապես խոցելի է հակամարտության ժամանակ։ Անօդաչուների հարձակումը Ալիևին ստիպել է Թեհրանի հասցեին արտասանել իր ամենակոշտ հանրային հայտարարությունները՝ իշխանության գալուց ի վեր։ Նա հարվածը կազմակերպած ուժերին անվանել է «տգեղ, վախկոտ և զզվելի»՝ պետական ղեկավարի համար անսովոր կոպիտ անձնական վիրավորանք։ Բայց նրա զայրույթը սահմանափակվել չէ միայն խոսքերով. Ալիևը նշել է, որ «անկախ Ադրբեջանը հույսի վայր է Իրանում ապրող ադրբեջանցիների համար»։ Բաքուն երկար տարիներ խուսափում էր այսպիսի ձևակերպումներից՝ հաշվի առնելով դրա զգայունությունը Թեհրանի համար։ Իրանում, ըստ գնահատականների, ապրում է 20-25 միլիոն էթնիկ ադրբեջանցի՝ երկրի ամենամեծ ազգային փոքրամասնությունը, որոնք հիմնականում կենտրոնացած են հյուսիս-արևմուտքում՝ Ադրբեջանի սահմանի երկայնքով։ Իսլամական Հանրապետությունը մշտապես համարել է նրանց ինքնությունը և քաղաքական կողմնորոշումները չափազանց զգայուն հարցեր։ Թեհրանը ցանկացած ակնարկ ադրբեջանական ինքնության սահմաններից դուրս տարածման մասին ընկալում է որպես ներքին միասնությանը սպառնալիք։ Ալիևը հազվադեպ է այդպիսի բացահայտ հույսի լեզվով խոսել Իրանի ադրբեջանցիների մասին, և այժմ դա թվում է հաշվարկված քայլ։ Իրանը ներկայումս գտնվում է ոչ միայն պատերազմի, այլև ներքին անկարգությունների ու քաղաքական անորոշության ճնշման տակ։ Ալիևի ուղերձը Թեհրանի հասցեին հնչում է որպես զգուշացում. Ադրբեջանի վրա ռազմական կամ դիվանագիտական ճնշում գործադրելու ցանկացած փորձ կարող է հանգեցնել Բաքվի կողմից պատասխանի, այդ թվում՝ Իրանի ներքին կայունությանը վտանգ սպառնացող գործողությունների։ Իրանի ադրբեջանցիները երկար տարիներ բողոքում են, որ զրկված են հիմնական մշակութային իրավունքներից, այդ թվում՝ մայրենի լեզվով կրթություն ստանալու հնարավորությունից։ Ներկայումս Իրանում բանտարկված են մի շարք ադրբեջանցի ակտիվիստներ, լրագրողներ և լեզվական իրավունքների պաշտպաններ՝ «ռեժիմի դեմ քարոզչություն» և «ազգային անվտանգության դեմ դավադրություն» հոդվածներով։ Այս համայնքը նաև քաղաքականորեն կարևոր է։ Այս շաբաթ աքսորյալ թագավորազն Ռեզա Փահլավին կոչ է արել Իրանի ադրբեջանցիներին և այլ էթնիկ փոքրամասնություններին ապստամբել ռեժիմի դեմ։ Իրանի ներկայիս նախագահ Մասուդ Փեզեշկյանը ևս էթնիկ ադրբեջանցի է, իսկ ուրբաթ օրը ԱՄՆ-Իսրայելական հարվածներից զոհված աայաթոլլահ Ալի Խամենեին էլ վերագրվում էր ադրբեջանական արմատներ։ Դարերի ընթացքում Ի
րանի մի շարք շահեր ևս ադրբեջանցի էին, այդ թվում՝ 16-րդ դարի ազդեցիկ կառավարիչ Շահ Իսմայիլ Խաթային, ով իր պալատում առաջին լեզվով օգտագործում էր ադրբեջաներենը։ Բայց այս բոլոր փաստերը չեն օգնել Իրանի ադրբեջանցիներին ստանալ մայրենի լեզվով կրթություն։ Չնայած ընդհանուր շիա մահմեդական ինքնությանը՝ Իրանի և Ադրբեջանի քաղաքական ուղիները տարիների ընթացքում հեռացել են միմյանցից, իսկ լարվածությունը սրվել է 2020 և 2023 թվականների Ղարաբաղյան պատերազմներից հետո, երբ Ադրբեջանը հաղթանակ էր տարել Թուրքիայի և Իսրայելի արտադրության զենքերի օգնությամբ։ Իրանը Բաքվի և Իսրայելի սերտ պաշտպանական համագործակցությունը համարում է լուրջ սպառնալիք։ Իրանական պաշտոնյաներն ու լրատվամիջոցները բազմիցս մեղադրել են Ադրբեջանին Իրանի հյուսիսային սահմանին իսրայելական հետախուզությանը օգնելու մեջ՝ մեղադրանքներ, որոնք Բաքուն մերժում է։ Ադրբեջան-Իսրայել հարաբերությունները սահմանափակված չեն միայն անվտանգությամբ. Իսրայելը մեծապես կախված է ադրբեջանական նավթից, և երկու երկրները պահպանում են սերտ քաղաքական ու հետախուզական կապեր։ Բաքվի համար էլ երկար տարիներ ցավալի է եղել Իրանի կողմից Հայաստանին քաղաքական և ռազմական աջակցությունը՝ դա ընկալելով որպես ուղղակի միջամտություն իր անվտանգությանը կենտրոնական հակամարտության մեջ։ Հինգշաբթի օրվա սրացումը տեղի է ունեցել հենց այս երկարամյա անվստահության ֆոնին։ Իրանը դեմ է Ադրբեջանի և Նախիջևանի միջև ցամաքային կապի հաստատմանը և մշտապես առարկում է Հայաստանի կողմից հնարավոր միջանցքի տրամադրմանը։ Ադրբեջանը խոշոր էներգամատակարար է. նրա հում նավթը համաշխարհային շուկա է հասնում Կասպից ծովի ափին գտնվող Բաքվից՝ Վրաստանով մինչև Թուրքիայի Միջերկրական ափը ձգվող 1768 կմ երկարությամբ խողովակաշարով։ Այդ խողովակաշարը օրական տեղափոխում է ավելի քան մեկ միլիոն բարել նավթ և Եվրոպային ապահովում է կենսական մատակարարման ուղի՝ առանց Ռուսաստանի և Իրանի տարածքով անցնելու։ Այն նաև Իսրայելին է մատակարարում նավթի զգալի մասը։ Հետևաբար՝ խողովակաշարը Իրանի համար համարվում է հնարավոր լուրջ թիրախ, և ցանկացած խափանման սպառնալիք կարող է լուրջ անվտանգային և էներգետիկ շուկայի խնդիրներ առաջացնել։ Երկու կողմերն էլ հերքում են սրացման ձգտումը։ Ալիևը հայտարարում է, որ Ադրբեջանը «չի մասնակցի» Իրանի դեմ ռազմական գործողություններին, իսկ Թեհրանը շարունակում է մերժել անօդաչուի հարձակման պատասխանատվությունը։ Սակայն Ալիևի՝ Իրանի ադրբեջանցիների համար Ադրբեջանը «հույսի վայր» անվանելու բացահայտ հայտարարությունը նոր և անկանխատեսելի տարր է մտցնում հարաբերությունների մեջ։
Թարգմանվել է ԱԲ-ի միջոցով։
