Կրեմլի ինտերնետային «բռունցքը» սաստկացնում է հասարակության դժգոհությունը
Կրեմլի ինտերնետային «բռունցքը» սաստկացնում է հասարակության դժգոհությունը Մոսկվայի կենտրոնում՝ Կրեմլի մոտ, նախագահական վարչության շենքի դիմաց մի քանի տասնյակ մարդ է հերթ կանգնած։ Նրանք եկել են հայց ներկայացնելու Վլադիմիր Պուտինին՝ պահանջելով դադարեցնել ինտերնետի դեմ սկսված ճնշումները։ Ռուսաստանի իշխանությունները վերջին շրջանում էապես սաստկացրել են երկրի թվային տարածքի վերահսկողությունը։ Արգելափակվել է միջազգային մեսենջերների մուտքը, իսկ բջջային ինտերնետում հաճախակի են խափանումներն ու ամբողջական անջատումները։ Նախագահին հայց ներկայացնելը օրինական է, սակայն ավտորիտար պետությունում նման քայլը նշանակում է ռիսկի դիմել։ Դա լավ են զգում նաև հերթում կանգնածները։ Փողոցի այն կողմից անվտանգության աշխատակիցները տեսանկարահանում են և՛ հայց ներկայացնողներին, և՛ լրագրողներին։ «Չե՞ք վախենում», — հարցնում եմ հերթում կանգնած Յուլիային։ «Շատ եմ վախենում, — պատասխանում է նա։ — Ամբողջ մարմնով դողում եմ»։ Պուտինը խոստովանել է խափանումների մասին՝ նշելով, որ դրանք կապված են «ահաբեկչական հարձակումները կանխելու գործառնական միջոցառումների» հետ։ Միաժամանակ նա հրահանգել է պաշտոնյաներին ապահովել կարևոր ինտերնետային ծառայությունների անխափան աշխատանքը։ Յուլիան, ով սննդի առաքման ընկերության սեփականատեր է, պատմում է, թե ինչպես է ինտերնետի գրաքննությունը խփում իր բիզնեսին։ «Վերջին օրերին մեր կայքը մի քանի անգամ անհասանելի էր։ Չէինք կարողանում եկամուտ ստանալ», — ասում է նա։ «Ամեն անգամ, երբ արգելափակվում է ինտերնետը կամ Telegram-ն ու WhatsApp-ը, մենք փող ենք կորցնում։ Իմ ամբողջ բիզնեսը կառուցված է ինտերնետի վրա։ Առանց նրա այս ձևով այն պարզապես չի գոյատևի»։ Ռուս պաշտոնյաները պնդում են, որ հաղորդակցության սահմանափակումները պետք է հանրային անվտանգության համար են։ Նրանք պնդում են, թե բջջային ինտերնետի անջատումները խառնաշփոթ են մտցնում ուկրաինական հարձակող դրոնների մեջ, թեև նման հարձակումները շարունակվում են նույնիսկ այնտեղ, որտեղ ինտերնետը անջատված է։ Իշխանությունները մեղադրում են միջազգային մեսենջերներին Ռուսաստանի տվյալների մասին օրենքները չկատարելու մեջ։ WhatsApp-ի և Telegram-ի մուտքը խիստ սահմանափակվել է։ Միաժամանակ պետական կարգավորիչները թիրախավորել են VPN-ները՝ վիրտուալ մասնավոր ցանցերը, որոնք օգտագործվում են սահմանափակումները շրջանցելու համար։ «Ինքնիշխան ինտերնետ» կառուցելու շրջանակում իշխանությունները խթանում են պետության կողմից աջակցվող ռուսական MAX մեսենջերը։ Սակայն հասարակությունը կասկածանքով է վերաբերվում նրան։ «Շատերը կարծում են, որ այս մեսենջերը հատուկ իշխանությունների կողմից է ստեղծվել մեր նամակագրությունը ստուգելու համար», — ասում է նախկին պատգամավոր Բորիս Նադեժդինը, ով ժամանակին փորձել էր մասնակցել նախագահական ընտրություններին Պուտինի դեմ։ Այսօր Ռուսաստանի շատ շրջաններում բջջային հեռախոսում բացվում են միայն իշխանությունների կողմից հաստատված կայքերն ու ծառայությունները։ Ստեղծվում է տպավորություն, որ կառուցվում է թվային «երկաթե վարագույր»։ «Գաղափարը Ռուսաստանը արտաքին աշխարհից անջատելն է», — ասում է ընդդիմադիր «Նովայա գազետա» թերթի սյունակագիր Անդրեյ Կոլեսնիկովը։ Նրա խոսքով՝ դա պայմանավորված է այն համոզմունքով, որ «այդ աշխարհը թունավոր է ռուսների գիտակցության համար»։ «Ռուսաստանը միշտ արգելափակված է եղել, հատկապես Արևմուտքից, որը համարվում էր «վատ, հեղափոխական, լիբերալ գաղափարների» աղբյուր։ Միշտ այդպես է եղել»։ Սակայն ռուսները շատ արագ ընդունեցին թվային դարաշրջանը, և ինտերնետային սահմանափակումները նրանց համար դարձան անակնկալ հարված։ «Խնդիրը ոչ այնքան խոսքի ազատությունն է, որքան սովորույթը», — բացատրում է ակտիվիստ Յուլիա Գրեկովան։ «Մարդիկ սովորել են բջջայինով վճարումներ անել, տաքսի պատվիրել, ավտոբուսում ընկերների հետ գրել։ Շատ քչերն են, ովքեր չեն օգտագործում բջջային ինտերնետը աշխատանքի, պետական ծառայությունների և ընտանիքի հետ կապի համար։ Այդ պատճառով էլ արձագանքը այդքան բուռն է։ Ամեն մարդ տուժում է»։ Վլադիմիր քաղաքում (Մոսկվայից մոտ 190 կմ հեռու) Յուլիա Գրեկովան վերջերս փորձել էր կազմակերպել բողոքի ակցիա ինտերնետային սահմանափակումների դեմ։ Տեղական իշխանությունները մերժել էին բոլոր առաջարկվող վայրերը՝ պատճառաբանելով, որ այդ օրը «փողոցները մաքրելու» աշխատանքներ են նախատեսված։ Քաղաքապետարանը հետո առաջարկել էր այլ վայր և ժամանակ, բայց այնուհետև հայտարարել էր, որ դա ևս անհնար է՝ ուկրաինական դրոնների հարձակման վտանգի պատճառով։ Ի վերջո ոստիկանները եկել էին Յուլիայի աշխատավայր և պաշտոնական նախազգուշացում տվել՝ չանցկացնել ակցիան։ «Եկան երեք հոգով, ոստիկանական մեքենայով։ Տեսանկարահանեցին, թե ինչպես եմ ստորագրում դատախազի նախազգուշացումը։ Զգացի ինձ ահաբեկչի պես»։ Նմանատիպ հայտեր մերժվել են Ռուսաստանի տասնյակ քաղաքներում։ Մոսկվայի մարզում պատճառաբանել էին կորոնավիրուսը, Պենզայում՝ չմուշկահանդիսի դասը։ Վլադիմիրի կենտրոնում ստուգում եմ հեռախոսս։ Տաքսի պատվիրելու հավելվածը աշխատում է, պետական լրատվամիջոցները բացվում են, բայց Google-ի որոնումները չեն աշխատում, իսկ անկախ լրատվական կայքերը չեն բեռնվում։ «Հաղորդակցվելը շատ դժվարացել է», — ասում է երեխայի հետ զբոսնող Մարիան։ «Ուզում ենք հետևել նորություններին ու միտումներին, բայց հիմա հետ ենք մնում»։ Սակայն երկար զրույցի ընթացքում Մարիան ավելի քիչ է ցանկանում արդի տեղեկատվություն։ «Առաջ, երբ ինտերնետ չկար, աշխարհը ավելի պայծառ էր թվում, որովհետև ավելի քիչ բան գիտեինք», — ասում է նա։ Ուկրաինայի դեմ պատերազմի մասին. «Փորձում եմ չհետևել նման նորություններին։ Չեմ ուզում գլուխս լցնել դրանով։ Հոգնել ենք մարդկանց մահվան մասին լսելուց»։ «Ինտերնետային սահմանափակումները ամեն օր խնդիրներ են ստեղծում», — ասում է Դենիսը։ «Այսօր չկարողացա բենզինի համար վճարել, նավիգացիան էլ խափանվել էր»։ «Մարդիկ գրգռված են», — ասում է Ալեքսանդրը։ «Հատկապես փոքր բիզնես ունեցողները։ Երբ ինտերնետը չի աշխատում, հաճախորդներ են կորցնում»։ «Զգացողություն է, թե հետ ենք գնում», — ասում է Յուլիա Գրեկովան։ «Վերադառնում ենք անցյալ»։ Իսկ իշխանությունները համոզում են՝ դա անցյալ չէ։ «Ոչ, դա անցյալ չէ», — ասում է Պուտինի խոսնակ Դմիտրի Պեսկովը Մոսկվայում։ «Ընթացիկ իրավիճակում անվտանգության նկատառումները պահանջում են որոշակի միջոցառումներ։ Դրանք ձեռնարկվում են, և մեր քաղաքացիների մեծ մասը հասկանում է դրանց անհրաժեշտությունը»։ «Հասկանալի է, որ սահմանափակումները շատերին անհարմարություն են պատճառում։ Բայց սա այն ժամանակաշրջանն է, որում ապրում ենք։ Հենց որ այդ միջոցառումների անհրաժեշտությունը վերանա, ծառայությունները կվերականգնվեն և կվերադառնան նորմալ վիճակի»։ Սակայն սահմանափակումներն ու ճնշումները արդեն սկսում են ընկալվել որպես նոր նորմալություն։ «Ես չեմ կարծում, որ այս ռեժիմը պատրաստ է հետ գնալ», — եզրակացնում է լրագրող Անդրեյ Կոլեսնիկովը։ «Նրանք կարող են առաջ գնալ միայն ավելի մեծ ճնշումների ուղղությամբ»։ «Իշխանությունների համար վատ բան է դժգոհության կուտակումը։ Այն կարող է ապագայում ինչ-որ ձևով դրսևորվել։ Մենք չգիտենք՝ ինչպես, բայց
ակնհայտ է՝ գրգռվածությունն ու դժգոհությունը կուտակվում են»։ Եվ այդ դժգոհությունը արդեն դուրս է գալիս մակերես։ Վերջերս հայտնի բլոգեր Վիկտորիա Բոնյան Instagram-ում հրապարակել էր «դիմում Ռուսաստանի նախագահին»։ Նա քննադատել էր ինտերնետային ճնշումներն ու այլ խնդիրները։ Տեսանյութը վիրուսային է դարձել՝ տասնյակ միլիոնավոր դիտումներով։ Բոնյան ուղղակիորեն չի մեղադրել Պուտինին, բայց դիմելով նրան՝ ասել է. «Ձեր և մեր՝ սովորական մարդկանց միջև հսկայական, հաստ պատ է կառուցվել»։ Հինգշաբթի օրը Պուտինը հայտարարել է, որ «չի կարող չուշադրություն դարձնել» ինտերնետային խափանումների պատճառով ռուսների առջև ծառացած խնդիրներին։ Նա հրահանգել է իրավապահ մարմիններին ցուցաբերել «հնարամտություն և պրոֆեսիոնալիզմ» և հաշվի առնել քաղաքացիների կարևոր շահերը։ Սակայն դա ոչ միայն չի նշանակել սահմանափակումների վերացում, այլև որևէ հետք չի եղել դեպի թուլացում։ Վերջին հարցումները ցույց են տալիս, որ Պուտինի վարկանիշը իջել է 2022 թվականի լայնամասշտաբ ներխուժումից ի վեր ամենացածր մակարդակին։ Ինտերնետային սահմանափակումները միակը չեն, որ առաջացնում են հասարակության անհանգստություն։ Ռուսները մտահոգված են տնտեսությամբ և ավելի ու ավելի են հոգնում Ուկրաինայի դեմ պատերազմից։ «Մարդիկ սկսում են հասկանալ, որ իրենց առօրյա խնդիրների և Պուտինի քաղաքականության միջև ուղղակի կապ կա՝ առողջապահություն, սննդի գները, ինտերնետի խնդիրներ», — ասում է Բորիս Նադեժդինը։ «Սա Ռուսաստանի համար նոր իրավիճակ է»։ Հայցը ներկայացնելուց հետո Յուլիան վերադարձել է աշխատանքի՝ հաց թխելու իր ընկերությունում։ Նա քայլ է արել, բայց վստահ չէ, որ դա որևէ ազդեցություն կունենա։ Արդեն մտածում է, թե ինչպես հարմարվել առցանց սահմանափակումներին։ «Ռուսները մեծ փորձ ունեն մեծ փոփոխություններին հարմարվելու», — ասում է նա։ «Իմ պապիկը գյուղում համարվում էր հարուստ, ինչը խորհրդային ժամանակներում մեղք էր համարվում։ Ամբողջ ունեցվածքը խլեցին, ինքը աքսորվեց Սիբիր։ Բայց ընտանիքը հարմարվեց։ Ծնողներս անցան ԽՍՀՄ փլուզումը՝ հարմարվեցին շուկայական տնտեսությանը։ Հիմա իմ հերթն է։ Հետո կլինի դստերս հերթը»։ Ինչպե՞ս է Յուլիան տեսնում Ռուսաստանի ապագան։ «Ամենօրյա զրույցներում ընկերների և հարազատների հետ ապագայի մասին ընդհանրապես չի խոսվում», — ասում է նա։ «Միայն՝ ի՞նչ ենք անում երեք օրից, մեկ շաբաթից, մեկ ամսից։ Ավելի հեռու՝ ոչինչ»։ Ինչպես վառարանում ուռչող հացը՝ Ռուսաստանում նույնպես աճում է խոր անորոշության զգացումը։
Թարգմանվել է ԱԲ-ի միջոցով։
